Trong phần lớn các vụ cháy nhà, người ta chết vì hít khói chứ không phải vì lửa chạm vào người. Khói nóng, đen và chứa khí độc lan nhanh hơn lửa rất nhiều, nên khi phát hiện cháy, việc đầu tiên là rời khỏi nhà ngay, cúi thấp người, rồi gọi 114 khi đã ra tới chỗ an toàn. Hội Chữ thập đỏ Mỹ và Cục Quản lý Cứu hoả Hoa Kỳ (USFA) cùng nhắc một con số: từ lúc chuông báo khói kêu, có khi bạn chỉ còn khoảng hai phút để thoát ra.
Vì sao khói nguy hiểm hơn lửa
Lửa thì nhìn thấy, nghe thấy, cảm thấy nóng từ xa. Khói thì khác. Nó đi trước ngọn lửa, luồn qua khe cửa, lấp đầy cầu thang và trần nhà, và nó có ba thứ giết người cùng lúc.
Khí độc không mùi
Carbon monoxide (CO) sinh ra khi vật liệu cháy thiếu oxy, điều gần như luôn xảy ra trong một căn phòng kín. CO bám vào hồng cầu mạnh hơn oxy hơn hai trăm lần. Người hít phải thấy đau đầu, chóng mặt, buồn ngủ, rồi lả đi mà không kịp hiểu chuyện gì. Nó không có mùi, không màu, không làm cay mắt, nên không ai "ngửi thấy" để mà sợ.
Đồ đạc trong nhà hiện nay nhiều nhựa, mút xốp, vải tổng hợp. Khi những thứ này cháy, ngoài CO còn sinh ra hydro xyanua (HCN) và nhiều khí kích thích khác. Chỉ vài hơi thở đầy khói đặc đã đủ làm một người mất phương hướng.
Hơi nóng bốc lên trên
Khí nóng nhẹ, bốc lên trần rồi dồn dần xuống. Tài liệu của USFA mô tả: trong một phòng đang cháy, sát sàn có thể chỉ khoảng 38°C, nhưng ngang tầm mắt người đứng có thể vượt 300°C. Một hơi thở ở độ cao đó đủ làm bỏng đường thở. Đây là lý do mọi hướng dẫn chính thức đều bảo cúi thấp, bò nếu cần.
Bóng tối đặc quánh
Lửa lúc mới bén sáng rực, nhưng chỉ ít phút sau khói đen đã che hết ánh sáng. Người trong nhà quen từng bậc thang vẫn có thể lạc ngay trong phòng khách của mình. Mắt cay, nước mắt chảy, không đọc được gì, không thấy cửa ở đâu.
Vài phút là bao lâu: so sánh nhà xưa và nhà nay
Viện nghiên cứu an toàn cháy UL ở Mỹ từng đốt thử hai phòng khách giống hệt nhau về kích thước. Một phòng bày đồ kiểu cũ, gỗ thật, vải bông. Một phòng bày đồ hiện đại, sofa mút, đồ nhựa. Phòng hiện đại tới điểm "bùng cháy toàn phòng" (flashover, lúc mọi thứ trong phòng cùng bắt lửa) trong dưới năm phút. Phòng kiểu cũ mất gần ba mươi phút.
| Yếu tố | Đồ đạc kiểu cũ | Đồ đạc hiện đại |
|---|---|---|
| Vật liệu chính | Gỗ thịt, bông, len | Mút xốp, nhựa, vải tổng hợp |
| Tốc độ toả nhiệt | Chậm hơn | Nhanh, nhiều khói đen |
| Thời gian tới bùng cháy toàn phòng trong thí nghiệm của UL | Gần 30 phút | Dưới 5 phút |
| Ý nghĩa cho người trong nhà | Còn thời gian phản ứng | Chỉ còn vài phút, phải đi ngay |
Nhà ở Việt Nam ngày nay cũng vậy: đệm mút, sofa da công nghiệp, rèm vải tổng hợp, tủ nhựa, đồ điện tử, và rất hay có xe máy dựng ngay tầng trệt. Đó là lý do lời khuyên "cứ bình tĩnh dọn dẹp rồi đi" không còn đúng. Thời gian không nằm trong tay mình.
Mấy phút đầu tiên do ai giữ
Thống kê của Hiệp hội Phòng cháy Quốc gia Mỹ (NFPA) nhiều năm cho thấy phần lớn người chết vì cháy là chết ngay trong nhà ở của mình. Khi khói đã dày, người trong nhà không còn tự phát hiện kịp. Thứ giữ mấy phút đầu tiên cho bạn là đầu báo khói độc lập chạy pin, lắp trên trần ở hành lang trước phòng ngủ và ở mỗi tầng. Nó không dập được lửa, nhưng nó báo khi khói còn mỏng — đúng lúc đường ra còn đi được. Bấm nút thử hằng tháng, thay pin khi máy kêu "tít" báo yếu.
Khi có khói: thứ tự việc phải làm
- Hô to báo cho cả nhà và rời đi ngay. Đừng đi tìm xem lửa ở đâu, đừng cố cứu đồ.
- Cúi thấp người, bò bằng tay và gối nếu khói dày. Không khí sạch hơn nằm ở khoảng 30–60 cm sát sàn.
- Che mũi miệng bằng khăn, vạt áo. Nếu có sẵn nước trong tầm tay thì làm ướt, nhưng không quay vào bếp tìm nước.
- Trước khi mở cửa đóng, sờ cửa bằng mu bàn tay. Cửa nóng thì không mở, tìm lối khác.
- Đóng cửa phía sau lưng khi đã đi qua. Cánh cửa đóng làm chậm khói và lửa đáng kể.
- Ra hẳn bên ngoài, tới điểm hẹn của cả nhà, rồi mới gọi 114. Có người bị ngạt thì gọi thêm 115.
- Không quay vào dù vì lý do gì. Còn ai bên trong thì báo ngay cho lính cứu hoả khi họ tới.
Những hiểu lầm về khói cần bỏ
"Khăn ướt là lọc được khói"
Sai một nửa. Khăn ướt giúp chặn bớt bụi, muội than và làm dịu hơi nóng khi hít vào. Nó không lọc được khí CO. Nhiều người tin vào khăn ướt nên đứng lại trong khói lâu hơn mức chịu đựng. Khăn chỉ là đồ hỗ trợ trong lúc bạn đang đi ra, không phải lý do để ở lại.
"Trốn vào gầm giường, trong tủ cho an toàn"
Sai hoàn toàn. Đây là phản xạ hay gặp ở trẻ nhỏ và đôi khi cả người lớn hoảng sợ. Khói vẫn tràn vào gầm giường và tủ, còn lính cứu hoả rất khó tìm thấy người trốn trong đó. Hướng dẫn cho trẻ em của USFA nói rõ: không bao giờ trốn, phải đi ra, hoặc nếu bị kẹt thì ở gần cửa sổ và gọi to.
"Ngửi thấy mùi khét mới là có cháy"
Khí nguy hiểm nhất lại không có mùi. Đến lúc mùi khét đủ rõ để bạn chắc chắn, có khi khói đã dày ở tầng trên. Thấy khói, nghe chuông, ngửi mùi lạ: coi như có cháy.
"Nhà nhỏ, chạy vài bước là ra"
Vài bước trong khói đen dài hơn bạn tưởng. Nhà ống hẹp, cầu thang dốc, một lối ra duy nhất ở tầng trệt thường lại là chỗ khói bốc lên mạnh nhất. Khoảng cách ngắn không thay được việc biết trước mình sẽ đi đường nào.
Người hít phải khói: vẫn phải đi viện
Một người thoát ra ngoài, ho sặc sụa rồi thấy đỡ dần, rất dễ nghĩ mình đã ổn. Nhưng ngộ độc khí CO và bỏng đường thở có thể nặng lên sau vài giờ. Khuyến cáo y tế chung: ai đã hít khói, nhất là khi bị đau đầu, buồn nôn, lơ mơ, khàn tiếng, ho ra đờm đen, bỏng quanh mũi miệng, đều cần được đưa tới cơ sở y tế. Trong lúc chờ 115, đưa người đó ra chỗ thoáng khí, nới lỏng quần áo; nếu bất tỉnh mà còn thở thì đặt nằm nghiêng an toàn. Ép tim chỉ làm khi người đó ngừng thở và bạn đã được học.
Đừng tự lái xe đưa người ngạt khói đi nếu xe cấp cứu sắp tới: nhân viên y tế có oxy, còn bạn thì không.
Việc làm được ngay và tìm hiểu thêm ở đâu
- Tối nay đi một vòng nhà: từ mỗi phòng ngủ, đường ra ngoài là đường nào? Nếu cầu thang đầy khói thì đi đâu? Hai câu này cần câu trả lời trước khi có cháy.
- Lắp đầu báo khói ở hành lang trước phòng ngủ và mỗi tầng. Thử bằng nút bấm hằng tháng.
- Đóng cửa phòng ngủ khi ngủ. Cửa đóng giữ khói bên ngoài thêm một khoảng thời gian quý.
- Tập bò thấp một lần với cả nhà từ phòng ngủ ra cửa, tắt đèn để giống thật. Trẻ con thường nhớ lâu những gì đã làm bằng tay chân.
- Đọc tài liệu chính thức: các hướng dẫn kỹ năng thoát nạn của Cục Cảnh sát PCCC và CNCH (Bộ Công an) và cảnh sát PCCC địa phương; trang hướng dẫn phòng cháy tại nhà của USFA và NFPA (tiếng Anh).
- Học một lớp sơ cứu của Hội Chữ thập đỏ địa phương để biết xử trí người bị ngạt trong lúc chờ cấp cứu.
Bài này nói về khói. Còn chuyện vì sao người ta vẫn chần chừ khi chuông đã kêu, có hẳn một danh mục riêng về tâm lý lúc nguy cấp.
Câu hỏi thường gặp
Cháy nhà thì người ta chết vì lửa hay vì khói?
Phần lớn chết vì hít khói. Khói chứa khí CO, hydro xyanua và hơi nóng có thể làm người mất ý thức chỉ sau vài hơi thở, trước khi lửa lan tới chỗ họ. Vì vậy ưu tiên số một là ra khỏi vùng khói thật nhanh.
Có bao nhiêu thời gian để thoát khi nhà cháy?
Hội Chữ thập đỏ Mỹ và USFA khuyến cáo nên coi như chỉ có khoảng hai phút kể từ khi chuông báo khói kêu. Thí nghiệm của UL cho thấy phòng có đồ đạc hiện đại có thể bùng cháy toàn phòng trong dưới năm phút. Không có thời gian để thu dọn đồ.
Vì sao phải cúi thấp khi có khói?
Khói và khí nóng bốc lên trần rồi dồn xuống, nên lớp không khí sát sàn thường mát và ít độc hơn. Ngang tầm mắt người đứng, nhiệt độ có thể cao tới mức làm bỏng đường thở. Bò bằng tay và gối giúp bạn thở được lâu hơn trên đường ra.
Khăn ướt có lọc được khói độc không?
Khăn ướt chỉ cản bớt bụi, muội và làm dịu hơi nóng, không lọc được khí CO. Hãy dùng nó để che mũi miệng trong lúc đang đi ra, đừng vì có khăn mà đứng lại trong khói.
Hít khói xong thấy khoẻ có cần đi viện không?
Cần. Ngộ độc CO và tổn thương đường thở có thể nặng lên sau vài giờ dù lúc đầu thấy đỡ. Gọi 115 hoặc tới cơ sở y tế, nhất là khi đau đầu, buồn nôn, lơ mơ, khàn tiếng hay ho ra đờm đen.
