Khi quần áo bắt lửa, hãy làm đúng ba động tác: dừng lại ngay tại chỗ, nằm xuống sàn và lấy hai tay che mặt, rồi lăn qua lăn lại cho tới khi lửa tắt. Không chạy, vì chạy làm gió thổi lửa bùng mạnh và bốc lên mặt. Lửa tắt rồi thì làm mát vết bỏng bằng nước sạch mát chảy nhẹ khoảng 20 phút và gọi 115 nếu bỏng rộng, bỏng ở mặt, tay, hoặc người bị bỏng là trẻ nhỏ, người già.
Vì sao không được chạy
Phản xạ tự nhiên khi thấy lửa trên người là hoảng hốt bỏ chạy, hoặc vung tay đập. Cả hai đều làm mọi thứ tệ hơn.
- Chạy tạo gió. Luồng không khí mới cung cấp oxy cho ngọn lửa, khiến nó cháy to và lan nhanh hơn trên vải.
- Lửa bốc lên. Khi người đứng thẳng, ngọn lửa từ vạt áo, ống quần liếm ngược lên ngực, cổ, mặt và có thể làm bỏng đường thở.
- Chạy là mất phương hướng. Người đang hoảng chạy có thể lao vào chỗ nguy hiểm hơn hoặc ngã.
Nằm xuống làm ngọn lửa không còn bốc thẳng lên mặt. Lăn tròn ép ngọn lửa xuống sàn, cắt bớt oxy, và lửa tắt dần. Chương trình "Stop, Drop, and Roll" (dừng lại, nằm xuống, lăn) đã được Hiệp hội Phòng cháy Quốc gia Mỹ (NFPA) và Cục Quản lý Cứu hoả Hoa Kỳ (USFA) dạy cho học sinh nhiều thập kỷ, và các tổ chức chữ thập đỏ cũng hướng dẫn tương tự.
Ba động tác, làm cho đúng
Dừng lại
Đứng yên ngay chỗ đang đứng. Đừng chạy đi tìm nước, đừng chạy ra cửa.
Nằm xuống
Nằm ngay xuống sàn, đất. Hai bàn tay úp che mặt, khuỷu tay ép sát người. Che mặt để bảo vệ mắt, mũi, miệng và đường thở — những chỗ bỏng nguy hiểm nhất.
Lăn
Lăn qua lăn lại, cả người, cho tới khi lửa tắt hẳn. Nếu có chăn, thảm, áo khoác dày gần đó, lăn lên trên hoặc quấn vào giúp dập nhanh hơn. Lửa tắt rồi vẫn kiểm tra lại cả người, nhất là lưng và chân, nơi mình không nhìn thấy.
Khi người khác bị bén lửa
- Hô to: "Nằm xuống, lăn!" Người đang hoảng thường cần một mệnh lệnh ngắn rõ.
- Nếu họ vẫn chạy, cố gắng làm họ dừng lại và đặt nằm xuống, nhưng giữ an toàn cho chính mình.
- Trùm chăn: dùng chăn, thảm, áo khoác bằng vải dày tự nhiên như len, bông. Không dùng vải tổng hợp mỏng — loại này dễ cháy và chảy dính. Trùm từ phía đầu xuống chân để đẩy lửa ra xa mặt, rồi vỗ nhẹ dập lửa.
- Với người không tự nằm xuống được (ngồi xe lăn, người già yếu), trùm chăn và vỗ dập lửa ngay tại chỗ.
- Có nước sẵn trong tầm tay (xô, vòi nước) thì có thể dội lên, nhưng tuyệt đối không dội nước nếu lửa liên quan tới dầu mỡ nóng hoặc có điện.
- Lửa tắt rồi: gọi 115, làm mát vết bỏng như phần dưới.
Sau khi lửa tắt: sơ cứu trong lúc chờ cấp cứu
Phần này chỉ ở mức làm trong lúc chờ nhân viên y tế. Bỏng nặng cần điều trị chuyên môn.
- Làm mát vết bỏng bằng nước sạch mát chảy nhẹ, khoảng 20 phút, theo khuyến cáo của Hội Chữ thập đỏ Anh và nhiều tổ chức sơ cứu. Nước mát, không phải nước đá.
- Tháo nhẫn, đồng hồ, vòng, đồ bó sát gần vùng bỏng trước khi sưng lên.
- Cởi quần áo không dính vào da. Phần vải đã dính chặt vào vết bỏng thì để nguyên, không bóc.
- Che phủ nhẹ vết bỏng bằng màng bọc thực phẩm sạch hoặc vải sạch, khô, không xơ, đặt lỏng.
- Giữ ấm phần cơ thể còn lại. Người bỏng rộng, nhất là trẻ nhỏ, dễ bị hạ thân nhiệt khi làm mát lâu.
- Theo dõi hơi thở. Bỏng ở mặt, khàn tiếng, ho, khó thở là dấu hiệu bỏng đường thở — cấp cứu ngay.
Đúng và sai khi xử lý bỏng lửa
| Nên | Không nên |
|---|---|
| Dừng lại, nằm xuống, lăn | Chạy, vung tay đập lửa trong khi vẫn đứng |
| Trùm chăn len, bông dày | Trùm vải tổng hợp mỏng, nilon |
| Làm mát bằng nước sạch mát khoảng 20 phút | Chườm nước đá, ngâm nước đá |
| Che phủ lỏng bằng màng bọc thực phẩm hoặc vải sạch | Bôi kem đánh răng, nước mắm, mỡ, dầu, bột, lá cây, trứng |
| Để nguyên phần vải dính vào da | Bóc vải dính, chọc vỡ bóng nước |
| Gọi 115 khi bỏng rộng, bỏng mặt, tay, bộ phận sinh dục, bỏng ở trẻ nhỏ, người già | Tự chữa ở nhà rồi "để xem sao" |
Kem đánh răng, nước mắm và các bài thuốc dân gian là những mẹo truyền miệng sai: chúng giữ nhiệt lại trong da, làm bẩn vết thương, gây nhiễm trùng và làm bác sĩ khó đánh giá độ sâu vết bỏng.
Lửa bén vào người thường từ đâu
- Nấu bếp: tay áo rộng, khăn quàng, tạp dề lòng thòng sát ngọn lửa bếp gas.
- Đốt vàng mã, nhang, nến: vạt áo dài, áo khoác, tóc dài cúi sát lửa.
- Lửa trại, bếp than ngoài trời: nhất là khi có người đổ xăng, dầu vào cho lửa to — việc tuyệt đối không nên làm.
- Trẻ con nghịch bật lửa, diêm.
- Người già: phản xạ chậm, mặc áo bông, áo len rộng khi ngồi gần bếp sưởi, lò than.
Vải tổng hợp như nilon, polyester khi cháy thường co lại và chảy, dính vào da gây bỏng sâu. Khi đứng bếp hay làm việc gần lửa, ưu tiên quần áo gọn, tay áo bó hoặc xắn lên, vải tự nhiên.
Dạy trẻ: đúng lúc mới dùng
Trẻ học "dừng lại, nằm xuống, lăn" rất nhanh, vì động tác giống như chơi đùa. Nhưng các nhà giáo dục an toàn cháy ở Mỹ đã nhận thấy một sai lầm: nhiều em nằm xuống lăn ngay khi nghe chuông báo cháy hay thấy khói, trong khi lúc đó việc cần làm là đi ra ngoài. Vì vậy khi dạy con, nhấn rõ:
- Chỉ dừng, nằm, lăn khi lửa đang ở trên quần áo của mình.
- Nghe chuông hay thấy khói: cúi thấp, đi ra ngoài, tới điểm hẹn.
- Bị bỏng nhỏ: gọi người lớn và để vết bỏng dưới vòi nước mát.
Tập vài lần trên thảm, trên bãi cỏ: người lớn hô "Lửa trên áo!", con dừng, nằm, che mặt, lăn.
Việc làm được ngay và tìm hiểu thêm ở đâu
- Tập một lần cả nhà ba động tác, nhớ hai tay che mặt.
- Khi nấu ăn, xắn tay áo, buộc tóc, không mặc áo rộng thùng thình đứng bếp.
- Để một tấm chăn bông, chăn len gấp gọn gần khu bếp hoặc chỗ thờ cúng hay đốt vàng mã.
- Học một lớp sơ cứu của Hội Chữ thập đỏ Việt Nam ở địa phương để biết xử trí bỏng đúng cách.
- Tham khảo hướng dẫn "Stop, Drop, and Roll" của NFPA và USFA, hướng dẫn sơ cứu bỏng của Hội Chữ thập đỏ Anh và Bộ Y tế.
Câu hỏi thường gặp
Quần áo bị bắt lửa thì phải làm gì?
Dừng lại ngay, nằm xuống sàn, lấy hai tay che mặt và lăn qua lăn lại cho tới khi lửa tắt. Không chạy vì chạy làm lửa cháy mạnh và bốc lên mặt. Sau đó làm mát vết bỏng bằng nước sạch mát và gọi 115 nếu bỏng nặng.
Vì sao khi cháy quần áo không được chạy?
Chạy tạo luồng gió cung cấp thêm oxy cho lửa, làm lửa to và lan nhanh. Khi đứng thẳng, lửa còn bốc ngược lên ngực, cổ và mặt, gây bỏng đường thở.
Bỏng lửa có nên bôi kem đánh răng hay nước mắm không?
Không. Đây là mẹo dân gian sai, làm giữ nhiệt trong da, bẩn vết thương và tăng nguy cơ nhiễm trùng. Chỉ làm mát bằng nước sạch mát chảy nhẹ khoảng 20 phút rồi che phủ lỏng bằng vải sạch hoặc màng bọc thực phẩm.
Có nên chườm đá vào vết bỏng không?
Không. Đá lạnh có thể làm tổn thương thêm vùng da bị bỏng và gây hạ thân nhiệt. Dùng nước mát chảy nhẹ, không dùng nước đá.
Khi nào bị bỏng phải đi viện?
Khi vết bỏng rộng, bỏng sâu, bỏng ở mặt, tay, bàn chân, bộ phận sinh dục, bỏng do điện hay hoá chất, người bị bỏng là trẻ nhỏ hoặc người già, hoặc có dấu hiệu khó thở, khàn tiếng. Gọi 115 hoặc đưa tới cơ sở y tế.
