Chạy việt dã (cross-country): từ sân trường tới giải vô địch thế giới

Chạy việt dã (cross-country) là chạy đường dài trên địa hình tự nhiên — bãi cỏ, đồi, đường đất, có khi cả bùn và rãnh nước — thường theo vòng chạy có cắm cờ, từ sân trường cho tới Giải vô địch thế giới do World Athletics tổ chức. Môn này ra đời ở Anh thế kỷ 19, từng có mặt ở ba kỳ Olympic đầu thế kỷ 20 rồi bị bỏ sau cuộc đua nắng nóng ở Paris năm 1924. Khác với chạy trail núi, việt dã ít leo cao, cự ly ngắn hơn, tốc độ nhanh hơn, và thi đấu theo đội là truyền thống.

Việt dã khác chạy trail thế nào

Cách tính điểm đồng đội kiểu truyền thống: cộng thứ hạng của một số người về đầu của mỗi đội; đội có tổng nhỏ nhất thắng. Vì vậy người về thứ năm của đội quan trọng ngang người về nhất.

Từ "thỏ và chó săn" ở trường Anh

Việt dã hiện đại có gốc ở nước Anh thế kỷ 19. Ở các trường nội trú, học sinh chơi kiểu chạy đuổi gọi là hare and hounds (thỏ và chó săn) hay paper chase: vài người làm "thỏ" chạy trước, rải giấy vụn làm dấu, cả đám "chó săn" chạy sau lần theo dấu qua đồng ruộng, hàng rào, suối.

Trường Rugby ở miền trung nước Anh có một cuộc chạy truyền thống gọi là Crick Run, được nhiều nguồn ghi là tổ chức từ năm 1837, thường được nhắc tới như một trong những cuộc chạy việt dã lâu đời nhất còn tồn tại. Từ các trường học, câu lạc bộ chạy việt dã ra đời, rồi giải vô địch quốc gia Anh xuất hiện vào thập niên 1870.

Từ giải quốc tế 1903 tới vô địch thế giới

• 1903 — Giải việt dã quốc tế (International Cross Country Championships) đầu tiên tổ chức tại Hamilton, Scotland, giữa các đội Anh, Scotland, Ireland và xứ Wales. Giải được tổ chức thường niên nhiều chục năm sau đó, dần có thêm đội từ lục địa châu Âu.
• 1912, 1920, 1924 — Việt dã có mặt ở Thế vận hội Stockholm, Antwerp và Paris, cả nội dung cá nhân lẫn đồng đội.
• 1973 — Liên đoàn Điền kinh Quốc tế (nay là World Athletics) tiếp quản và tổ chức Giải vô địch việt dã thế giới đầu tiên ở Waregem, Bỉ.
• Từ 2011 — Giải vô địch thế giới chuyển sang tổ chức hai năm một lần.
• Gần đây có thêm nội dung tiếp sức hỗn hợp nam nữ.

Các vận động viên Đông Phi thống trị giải vô địch thế giới trong nhiều thập kỷ — chuyện vì sao họ chạy đường dài giỏi là đề tài của wiki về sức bền trong hệ.

Paris 1924: cuộc đua nắng nóng và bài học

Cuộc chạy việt dã ở Olympic Paris năm 1924 là một trong những cuộc đua khắc nghiệt nhất lịch sử Thế vận hội. Trời nắng nóng gay gắt, đường chạy đi qua khu vực có khói từ nhà máy gần đó theo nhiều ghi chép, cỏ dại cao. Trong số mấy chục vận động viên xuất phát, chưa tới một nửa về đích; nhiều người ngất xỉu, lả đi vì nóng và phải được đưa đi cấp cứu.

Paavo Nurmi, vận động viên huyền thoại người Phần Lan, thắng cuộc và về đích trong tình trạng tương đối tỉnh táo. Nhưng hình ảnh những người chạy gục ngã gây ấn tượng xấu tới mức việt dã bị loại khỏi chương trình Olympic từ đó.

Bài học từ Paris 1924 vẫn đúng hôm nay: nhiệt độ và độ ẩm cao là mối nguy thật với người chạy, kể cả vận động viên đỉnh cao. Ở Việt Nam, các cuộc chạy việt dã ở trường học, cơ quan nên tổ chức buổi sáng sớm, có nước dọc đường, có người theo dõi và có nhân viên y tế. Người chạy có dấu hiệu chóng mặt, lơ mơ, ngừng ra mồ hôi phải được đưa vào bóng râm, làm mát và gọi 115.

Kỹ thuật riêng của việt dã

Xuất phát đông người

Việt dã thường xuất phát hàng ngang rất rộng rồi dồn vào một lối hẹp. Đoạn đầu dễ chen lấn, giẫm chân. Người mới nên xếp ở phía sau hoặc rìa, chạy đều sức, tránh lao lên quá nhanh rồi kiệt sức.

Bùn và cỏ ướt

Việt dã mùa đông ở châu Âu nổi tiếng với bùn. Vận động viên dùng giày đinh dành cho việt dã để bám đất mềm. Ở các cuộc chạy phong trào, giày trail đế gai là đủ. Kỹ thuật trên bùn giống chạy trail: bước ngắn, đặt chân dưới hông, không phanh gấp.

Dốc ngắn và đổi nhịp

Dốc trong việt dã thường ngắn nhưng gắt. Người chạy giỏi giữ nhịp bước, rút ngắn bước khi lên, rồi tận dụng đoạn xuống để lấy lại tốc độ.

Vượt chướng ngại tự nhiên

Một số đường việt dã có khúc gỗ nằm ngang, rãnh nước nhỏ, bậc đất. Bước qua thay vì nhảy xa; không nhảy vào chỗ không thấy đáy.

Việt dã ở trường học và phong trào

Ở Việt Nam, "chạy việt dã" là nội dung quen thuộc trong các hội thao trường học, đoàn thể, cơ quan, lực lượng vũ trang và các giải phong trào địa phương. Một cuộc chạy việt dã an toàn cho học sinh nên có:

• Khám sức khoẻ hoặc ít nhất hỏi tiền sử bệnh tim, hen, ngất trước khi cho tham gia.
• Giờ chạy sáng sớm, tránh nắng gắt.
• Cự ly phù hợp lứa tuổi, không ép trẻ chạy hết nếu mệt.
• Người theo dõi dọc đường, đặc biệt ở chỗ khuất, gần nước.
• Nước uống, chỗ nghỉ bóng râm, người biết sơ cứu và sẵn sàng gọi 115.

Việt dã và Olympic hôm nay

Sau năm 1924, việt dã không trở lại Olympic. World Athletics nhiều năm nay vận động đưa môn này trở lại, trong đó có cả ý tưởng đưa việt dã vào Thế vận hội mùa đông, vì ở bán cầu Bắc đây vốn là môn thi đấu mùa lạnh. Tính tới thời điểm viết bài, việt dã chưa có trong chương trình chính thức của kỳ Olympic nào sắp tới. Một số nội dung chạy địa hình khác lại đang đi con đường riêng vào Olympic — như vượt chướng ngại vật trong phối hợp năm môn hiện đại.

Góc nhìn hôm nay: xem ở đâu, làm gì được ngay

• Xem Giải vô địch việt dã thế giới qua kênh chính thức của World Athletics: để ý đoạn xuất phát hàng ngang và cách vận động viên chạy qua bùn, dốc ngắn.
• Tự tổ chức một vòng chạy cỏ trong công viên với bạn bè: vòng 1–2 km, chạy vài vòng, tính điểm đồng đội kiểu cộng thứ hạng.
• Nếu là thầy cô, phụ huynh: góp ý với nhà trường về giờ chạy, nước uống, người theo dõi và sơ cứu cho cuộc chạy việt dã của học sinh.
• Đọc thêm về Olympic 1924 trong các sách lịch sử Thế vận hội để hiểu vì sao luật thi đấu ngày nay chú ý tới nắng nóng.