Parkour là môn luyện tập di chuyển từ điểm này tới điểm khác hiệu quả nhất chỉ bằng cơ thể — chạy, nhảy, leo, đu, lăn — ra đời ở vùng ngoại ô Paris cuối thập niên 1980 và đầu thập niên 1990. Người tập giỏi trông như bay qua tường, lan can, nhưng phía sau là hàng năm luyện từng động tác ở độ cao thấp. Nguyên tắc an toàn cốt lõi: chỉ tập ở nơi được phép, có huấn luyện, bắt đầu sát mặt đất, và không bao giờ leo mái nhà, công trình hay tài sản của người khác.
Gốc rễ: từ phương pháp tự nhiên của Hébert
Câu chuyện của parkour thường được kể bắt đầu từ Georges Hébert, sĩ quan hải quân Pháp đầu thế kỷ 20. Theo những gì chính ông và các tài liệu về ông kể lại, Hébert có mặt ở Martinique khi núi lửa Pelée phun trào năm 1902, tham gia điều phối cứu hộ, và từ đó tin rằng con người cần được rèn để di chuyển và giúp người khác trong tình huống thật. Ông xây dựng méthode naturelle — "phương pháp tự nhiên" — gồm mười nhóm chuyển động như đi, chạy, nhảy, leo, giữ thăng bằng, ném, nâng, tự vệ, bơi. Phương châm gắn với ông là "mạnh để có ích" (être fort pour être utile).
Phương pháp này đi vào huấn luyện quân sự Pháp với các đường vượt chướng ngại. Raymond Belle, một người lính rồi lính cứu hoả ở Paris, lớn lên với kiểu huấn luyện đó. Con trai ông, David Belle, cùng nhóm bạn ở Lisses và Évry — hai đô thị vệ tinh phía nam Paris — biến những bài tập ấy thành cách di chuyển qua kiến trúc bê tông quanh nơi họ sống.
Yamakasi, freerunning và cái tên parkour
Nhóm bạn ở Lisses lấy tên Yamakasi, một từ trong tiếng Lingala (vùng Trung Phi) thường được giải thích là "người mạnh mẽ, tinh thần mạnh mẽ". Tên "parkour" bắt nguồn từ chữ parcours trong tiếng Pháp, nghĩa là lộ trình, đường đi.
Về sau, các thành viên đi theo những hướng khác nhau:
- Parkour nhấn mạnh hiệu quả: tới đích nhanh và an toàn nhất, không thêm động tác thừa.
- Freerunning, gắn với Sébastien Foucan, nhấn mạnh sự tự do biểu diễn: thêm động tác nhào lộn, xoay người mang tính thẩm mỹ.
- Art du déplacement ("nghệ thuật di chuyển") là tên một số thành viên Yamakasi dùng cho cách tiếp cận đặt nặng rèn luyện bền bỉ và tinh thần.
Parkour đến với khán giả toàn cầu qua phim Yamakasi (2001) của Pháp và cảnh rượt đuổi mở đầu phim Casino Royale (2006) có Sébastien Foucan. Những cảnh ấy được quay với đội đóng thế, bảo hộ, thiết kế an toàn kỹ lưỡng — không phải thứ để bắt chước ngoài phố.
Các động tác cơ bản
| Động tác | Mô tả ngắn | Người mới tập ở đâu |
|---|---|---|
| Tiếp đất (landing) | Tiếp đất bằng phần trước bàn chân, gối và hông gập để hấp thụ lực | Từ bậc thấp vài chục phân trên thảm |
| Lăn (roll) | Lăn chéo qua vai để chuyển lực ngã thành chuyển động | Trên thảm, cỏ mềm, có người hướng dẫn |
| Vượt chướng (vault) | Chống tay qua vật cản thấp | Hộp, xà thấp trong phòng tập |
| Nhảy chính xác (precision) | Nhảy và tiếp đất đúng một điểm nhỏ | Vạch sơn trên mặt đất, bục thấp |
| Leo tường (wall run, climb up) | Chạy đạp lên tường rồi kéo người lên | Tường tập chuyên dụng, có thảm |
| Đu, treo (cat hang) | Bám mép tường, chân đỡ vào tường | Mép thấp, chân gần chạm đất |
Người tập lâu năm nhắc đi nhắc lại: kỹ năng quan trọng nhất của parkour là tiếp đất và lăn, vì đó là thứ giảm chấn thương khi có sai sót. Người mới thường muốn nhảy xa, nhảy cao ngay; người tập đúng dành hàng tháng ở độ cao thấp.
Nguyên tắc an toàn không thoả hiệp
- Chỉ tập ở nơi được phép: phòng tập parkour, khu vận động trong công viên có thiết kế cho mục đích này, sân trường khi được nhà trường cho phép.
- Có người huấn luyện, ít nhất ở giai đoạn đầu. Nhiều động tác trông đơn giản nhưng sai kỹ thuật là chấn thương cổ tay, mắt cá, cột sống.
- Bắt đầu sát mặt đất. Nhảy chính xác giữa hai vạch sơn trước, rồi mới tới bục thấp. Độ cao chỉ tăng khi động tác ở độ cao thấp đã chắc chắn tuyệt đối.
- Không leo mái nhà, nóc nhà cao tầng, cần cẩu, công trình xây dựng, cầu, đường ray. Không có kỹ năng nào làm những chỗ đó trở nên an toàn.
- Kiểm tra bề mặt trước mỗi động tác: mép tường có chắc không, có cát, rêu, nước không. Lan can và mép tường có thể lỏng hoặc vỡ.
- Không tập một mình và không tập khi mệt, sau mưa khi bề mặt trơn.
- Tôn trọng người khác: không tập ở nơi đông người qua lại, không trèo tường, rào nhà người khác, rời đi khi được yêu cầu.
Rất nhiều tai nạn nghiêm trọng liên quan tới "parkour" trên thế giới thật ra là những người leo nóc nhà cao tầng để quay video — việc mà cộng đồng parkour nghiêm túc phản đối.
Parkour trở thành môn thể thao có giải
Năm 2017, Liên đoàn Thể dục dụng cụ quốc tế (FIG) công nhận parkour là một nội dung trong hệ thống của mình, và tổ chức Giải vô địch parkour thế giới đầu tiên tại Tokyo năm 2022, với các nội dung tốc độ (vượt đường chướng ngại tính giờ) và tự do (biểu diễn chấm điểm). Quyết định này gây tranh cãi: nhiều nhóm parkour, trong đó có tổ chức Parkour Earth, phản đối việc một liên đoàn thể dục dụng cụ quản lý môn của họ. Tới nay quan điểm trong cộng đồng vẫn còn khác nhau.
Parkour chưa có trong chương trình Olympic. Ở Olympic Los Angeles 2028, phần thi gần với tinh thần này nhất là vượt chướng ngại trong phối hợp năm môn hiện đại.
Parkour và thoát thân: liên hệ thật và ảo tưởng
Ý tưởng gốc của Hébert là rèn cơ thể để có ích trong tình huống thật. Người tập parkour có thăng bằng tốt, biết tiếp đất, biết lăn khi ngã — những thứ có ích khi trượt chân, vấp ngã hàng ngày. Nhưng đừng tưởng tượng parkour là kỹ năng thoát hiểm khỏi đám cháy hay toà nhà. Trong hoả hoạn, lối thoát là cầu thang thoát hiểm và lối đi được thiết kế; nhảy từ tầng cao xuống, leo ra ngoài ban công là hành động cực kỳ nguy hiểm ngay cả với người tập giỏi. Các khuyến cáo thoát hiểm cháy có ở danh mục riêng của wiki này.
Góc nhìn hôm nay: xem ở đâu, làm gì được ngay
- Tìm một phòng tập hoặc câu lạc bộ có lớp parkour cho người mới, có thảm và huấn luyện viên. Hỏi rõ chương trình bắt đầu từ đâu — nếu buổi đầu đã cho nhảy cao, hãy cân nhắc.
- Tập tiếp đất ở nhà: bước xuống từ bậc thềm thấp, tiếp đất êm bằng phần trước bàn chân, gối và hông gập, không gây tiếng động mạnh. Đây là bài tập an toàn, có ích cho cả người không định tập parkour.
- Xem giải vô địch parkour của FIG qua kênh chính thức để hiểu môn này thi đấu ra sao.
- Nói chuyện với con nếu con thích video parkour trên mạng: phân biệt cảnh quay có bảo hộ với việc leo mái nhà, và cùng con tìm lớp tập đúng nơi.
Câu hỏi thường gặp
Parkour là gì?
Parkour là môn luyện tập di chuyển hiệu quả nhất từ điểm này tới điểm khác chỉ bằng cơ thể: chạy, nhảy, leo, đu, lăn qua chướng ngại. Môn này ra đời ở vùng ngoại ô Paris cuối thập niên 1980, đầu thập niên 1990, với David Belle và nhóm Yamakasi.
Parkour và freerunning khác nhau thế nào?
Parkour nhấn mạnh hiệu quả, tới đích nhanh và an toàn nhất, không thêm động tác thừa. Freerunning, gắn với Sébastien Foucan, nhấn mạnh biểu diễn tự do, có thêm nhào lộn và động tác mang tính thẩm mỹ.
Tập parkour có nguy hiểm không?
Có nếu tập sai cách: tự tập không hướng dẫn, nhảy cao quá sớm, tập trên mái nhà, công trình. Tập ở phòng tập có thảm, có huấn luyện viên, bắt đầu sát mặt đất và tăng dần thì rủi ro giảm nhiều.
Parkour có phải môn Olympic không?
Chưa. Liên đoàn Thể dục dụng cụ quốc tế đưa parkour vào hệ thống từ năm 2017 và tổ chức giải vô địch thế giới đầu tiên năm 2022, nhưng parkour chưa có trong chương trình Olympic. Quyết định của FIG còn gây tranh cãi trong cộng đồng parkour.
Trẻ em tập parkour từ mấy tuổi?
Nhiều phòng tập có lớp cho trẻ với chương trình phù hợp lứa tuổi, tập ở độ cao thấp trên thảm. Hãy chọn nơi có huấn luyện viên được đào tạo, hỏi kỹ chương trình, và dạy con không bắt chước video leo mái nhà trên mạng.