Cá chuồn không thật sự bay bằng cách vỗ cánh: chúng lao lên khỏi mặt nước với tốc độ cao, xoè đôi vây ngực rộng như cánh tàu lượn và lướt trong không khí để thoát khỏi cá ngừ, cá nục heo và những kẻ săn dưới nước. Một lần lướt thường dài vài chục mét; khi đuôi quẫy lại mặt nước để "lấy đà", chúng có thể nối nhiều cú lướt thành quãng dài hơn hẳn. Đây là ví dụ đẹp nhất về chiến lược thoát thân bằng cách đổi sang một môi trường khác.
Cá chuồn là cá gì
Cá chuồn thuộc họ Exocoetidae, gồm vài chục loài sống ở vùng biển nhiệt đới và cận nhiệt đới khắp thế giới. Ở Việt Nam, cá chuồn quen thuộc với ngư dân và người ăn hải sản miền Trung, nơi có mùa cá chuồn và nhiều món chế biến từ loài cá này.
Đặc điểm nổi bật nhất là vây ngực rất to, khi xoè ra gần như dài bằng thân. Một số loài còn có vây bụng lớn, tạo thành bộ "bốn cánh". Thùy dưới của vây đuôi dài hơn thùy trên — chi tiết nhỏ nhưng là chìa khoá cho cú cất cánh.
Cất cánh, lướt và "chạy đà" trên mặt nước
Quá trình một lần thoát thân của cá chuồn thường gồm mấy pha:
- Tăng tốc dưới nước. Cá bơi rất nhanh về phía mặt nước, vây ngực áp sát thân để giảm cản.
- Phá mặt nước. Thân lao vọt lên, vây ngực bung ra.
- Quẫy đuôi trên mặt nước. Khi thân đã ở trên không, thuỳ đuôi dưới dài vẫn chạm nước và quẫy rất nhanh, đẩy cá tăng tốc thêm như một mái chèo — giới nghiên cứu gọi là pha "taxiing", giống máy bay chạy đà.
- Lướt. Đuôi rời mặt nước, cá lướt đi với vây ngực xoè cứng.
- Hạ xuống hoặc nối cú lướt. Khi tốc độ giảm, cá có thể chúc đuôi xuống nước, quẫy thêm một đợt rồi cất lên lại, thường đổi hướng một chút.
Các con số về độ dài và thời gian lướt dao động khá nhiều giữa các nguồn và các loài. Điều chắc chắn là cú lướt đủ dài để biến mất khỏi tầm nhìn và tầm vồ của kẻ săn dưới nước.
Khí động học: vây cá ngang ngửa cánh chim
Năm 2010, hai nhà nghiên cứu Hyungmin Park và Haecheon Choi ở Đại học Quốc gia Seoul công bố trên Journal of Experimental Biology một thí nghiệm khác thường: họ đưa những con cá chuồn đã được làm khô, giữ nguyên tư thế xoè vây, vào hầm gió để đo lực nâng và lực cản. Kết quả cho thấy hiệu quả lướt của cá chuồn tương đương một số loài chim như diều hâu, vịt gỗ.
Nghiên cứu còn ghi nhận cá được lợi khi lướt sát mặt nước: lớp không khí bị ép giữa vây và mặt nước làm tăng lực nâng, hiện tượng mà ngành hàng không gọi là "hiệu ứng mặt đất". Đây có thể là lý do cá chuồn thường bay là là chứ không vút lên cao.
Thoát thân bằng cách đổi môi trường
Ý tưởng nền tảng của cá chuồn rất đơn giản: kẻ săn dưới nước — cá ngừ, cá nục heo, cá kiếm, mực — không theo được lên không trung. Khi cá chuồn rời mặt nước, kẻ săn mất dấu, mất góc nhìn, và phải đoán xem con mồi sẽ rơi xuống đâu.
| Loài | Thoát từ đâu sang đâu | Tận dụng điều gì |
|---|---|---|
| Cá chuồn | Nước sang không khí | Kẻ săn dưới nước không theo được |
| Mực bay (một số loài mực ống) | Nước sang không khí | Phụt nước để phóng lên, xoè vây và màng |
| Thằn lằn basilisk | Mặt đất sang mặt nước | Chạy trên mặt nước rồi lặn |
| Rồng nước, nhiều loài ếch | Cành cây, bờ sang nước | Nhảy xuống và lặn trốn |
| Thằn lằn bay (chi Draco) | Thân cây này sang thân cây khác | Màng da giữa sườn như cánh lượn |
Nhưng không có chỗ trốn nào an toàn tuyệt đối. Trên không, cá chuồn lại có kẻ thù mới là các loài chim biển. Chim cốc biển (frigatebird) được ghi nhận sà xuống đớp cá chuồn khi chúng vừa bật khỏi mặt nước. Có nhà nghiên cứu cho rằng cá ngừ và cá nục heo đuổi bên dưới, chim chờ bên trên, tạo thành một thế "kẹp" mà cá chuồn phải tính tới. Mỗi lối thoát đều có giá.
Cá chuồn rơi lên thuyền và chuyện của người đi biển
Thuỷ thủ trên các tàu buồm xưa nhiều lần ghi lại cảnh cá chuồn rơi lên boong vào ban đêm, có lẽ vì bị ánh đèn thu hút hoặc vì lướt va vào mạn tàu. Trong các ghi chép về những người trôi dạt trên biển nhiều ngày, cá chuồn rơi lên xuồng đôi khi được nhắc tới như nguồn thức ăn bất ngờ.
Với người đi biển hôm nay, chuyện cá chuồn là lời nhắc nhỏ rằng biển đêm có nhiều thứ chuyển động. An toàn trên tàu thuyền — áo phao, trực đêm — thuộc về những bài riêng; ở đây chỉ cần nhớ: luôn mặc áo phao khi ra boong vào ban đêm hoặc khi sóng lớn.
Một mắt xích nhỏ mà quan trọng của biển khơi
Cá chuồn nhỏ, sống thành đàn đông ở tầng nước mặt, và là thức ăn của rất nhiều loài: cá ngừ, cá nục heo, cá kiếm, cá heo, mực lớn, chim biển. Các nhà sinh thái học xếp chúng vào nhóm "cá mồi" — những loài trung chuyển năng lượng từ sinh vật phù du lên các loài săn lớn. Khả năng lướt khỏi mặt nước chính là lý do một loài bị nhiều kẻ săn nhắm tới như vậy vẫn duy trì được đàn đông.
Nhiều loài cá chuồn đẻ trứng có sợi dính, bám vào rong biển trôi nổi, cành cây hay vật nổi trên mặt biển. Ngư dân ở một số vùng biển nhiệt đới biết đặc điểm này và thả những bó lá, bó rơm nổi để cá đến đẻ, rồi thu trứng. Ở đảo quốc Barbados vùng Caribe, cá chuồn gắn với món ăn quốc gia và được coi là một biểu tượng của đảo — cho thấy loài cá nhỏ này quan trọng với đời sống người dân ven biển tới mức nào.
Chính vì vai trò ấy, việc đánh bắt cá chuồn quá mức hay mất các thảm rong trôi nổi có thể ảnh hưởng dây chuyền tới cả những loài cá lớn mà ngư dân cũng đang trông vào.
Góc nhìn hôm nay: xem ở đâu, làm gì được ngay
- Đi tàu ra đảo. Trên những chuyến tàu khách ra các đảo ngoài khơi miền Trung và miền Nam, hành khách hay thấy đàn cá chuồn bật lên lướt bên mạn tàu, nhất là khi biển lặng. Đứng ở khu vực boong được phép, mặc áo phao theo hướng dẫn của tàu.
- Ở chợ cá. Ngắm kỹ một con cá chuồn tươi: xoè vây ngực ra sẽ thấy nó rộng thế nào, nhìn đuôi sẽ thấy thuỳ dưới dài hơn thuỳ trên.
- Quay chậm. Nhiều đài truyền hình đã quay được cá chuồn lướt rất lâu bằng camera tốc độ cao; xem chậm để thấy pha đuôi quẫy trên mặt nước.
- Đọc thêm. Nghiên cứu hầm gió năm 2010 của Park và Choi có bản tóm tắt dễ đọc, kèm hình ảnh vây cá trong luồng khí.
Câu hỏi thường gặp
Cá chuồn bay được bao xa?
Một lần lướt thường dài vài chục mét. Khi cá dùng đuôi quẫy mặt nước để lấy đà và nối nhiều lần lướt, tổng quãng đường có thể dài hơn hẳn. Số liệu cụ thể khác nhau theo loài và theo nguồn ghi nhận.
Cá chuồn có vỗ cánh như chim không?
Không. Cá chuồn lướt với vây ngực xoè cứng, không vỗ. Lực đẩy đến từ cú lao khỏi mặt nước và những nhịp quẫy đuôi trên mặt nước trước khi cất lên.
Vì sao cá chuồn lại bay lên khỏi nước?
Chủ yếu để thoát khỏi kẻ săn dưới nước như cá ngừ, cá nục heo, cá kiếm. Khi lên không trung, kẻ săn mất dấu và không theo được. Cá chuồn cũng hay bật lên khi bị tàu thuyền làm giật mình.
Cá chuồn ở Việt Nam có nhiều không?
Có. Cá chuồn sống ở vùng biển nhiệt đới và là loài quen thuộc với ngư dân miền Trung, nơi có mùa đánh bắt và nhiều món ăn từ cá chuồn.
Lên không trung thì cá chuồn có an toàn không?
Không hoàn toàn. Chim biển như chim cốc biển được ghi nhận săn cá chuồn ngay khi chúng bật khỏi mặt nước. Thoát sang môi trường mới giúp tránh kẻ săn cũ nhưng mở ra rủi ro mới.
