Giả chết ở động vật: từ thú opossum đến rắn mũi hếch và bọ cánh cứng

Giả chết là cách thoát thân của những con vật không chạy nhanh được: nằm bất động, có loài còn toả mùi hôi như xác thối, để kẻ săn mất hứng hoặc lơi tay. Thú opossum ở châu Mỹ, rắn mũi hếch, vịt, gà và nhiều loài bọ cánh cứng đều có hành vi này. Các thí nghiệm đã cho thấy giả chết giúp sống sót thật, ít nhất trước một số loại kẻ săn.

Gọi đúng tên: bất động phản xạ

Giới khoa học gọi hiện tượng này là thanatosis (từ chữ Hy Lạp thanatos, cái chết) hoặc rộng hơn là tonic immobility — trạng thái bất động phản xạ. Con vật không "diễn" theo nghĩa có tính toán như người. Ở nhiều loài, đây là phản xạ tự động bị kích hoạt khi bị tóm, bị lật ngửa hoặc bị đe doạ dữ dội. Cơ thể cứng lại hoặc mềm oặt, nhịp thở chậm, phản ứng với kích thích giảm hẳn.

Vì sao lại có tác dụng? Nhiều nhà nghiên cứu đưa ra mấy lý do, không loại trừ nhau:

• Nhiều kẻ săn bị kích thích bởi chuyển động. Con mồi đứng yên thì cú vồ tiếp theo có thể không tới.
• Kẻ săn đã "bắt được" thường lơi tay, đặt con mồi xuống hoặc quay đi canh chừng chỗ khác — khoảnh khắc đó là cơ hội.
• Một số kẻ săn tránh ăn xác vì xác chết có thể mang mầm bệnh.

Thú opossum: cái tên thành thành ngữ tiếng Anh

Thú có túi opossum Virginia ở Bắc Mỹ nổi tiếng tới mức tiếng Anh có thành ngữ playing possum — giả vờ ngủ, giả vờ chết. Khi bị chó hay cáo dồn, opossum có thể ngã nghiêng, miệng há, lưỡi thè, mắt lờ đờ, sùi bọt mép. Tuyến hậu môn tiết ra dịch có mùi hôi giống mùi xác thối.

Trạng thái này có thể kéo dài vài phút, có khi lâu hơn nhiều, và con vật gần như không phản ứng khi bị đụng vào. Giới nghiên cứu cho rằng đây là phản xạ không chủ ý chứ không phải con vật "quyết định" giả chết. Khi mối nguy qua đi, opossum từ từ hồi lại, nhìn quanh rồi bỏ đi.

Opossum không phải con vật "chỉ biết giả chết". Trước đó chúng thường rít, nhe hàm răng rất nhiều răng, cố doạ kẻ thù. Giả chết là nấc cuối cùng.

Rắn mũi hếch: màn diễn có cả lật bụng

Ở Bắc Mỹ, rắn mũi hếch (chi Heterodon) là "diễn viên" nổi tiếng khác. Khi bị đe doạ, đầu tiên chúng bạnh cổ, rít, giả vờ mổ — thường là mổ không há miệng. Nếu không doạ được, chúng quằn quại, lật ngửa bụng, há miệng, thè lưỡi, có thể toả mùi hôi.

Chi tiết thú vị được các nhà tự nhiên học mô tả từ lâu: nếu ta lật con rắn đang "chết" cho nằm sấp lại, nó sẽ lật ngửa trở lại, như thể "xác chết" phải nằm ngửa mới đúng. Màn diễn có kịch bản rõ ràng, nhưng vẫn là phản xạ bẩm sinh.

Bọ cánh cứng và thí nghiệm chọn lọc giả chết

Bằng chứng rõ nhất cho thấy giả chết giúp sống sót đến từ một loài côn trùng nhỏ xíu: mọt bột đỏ (Tribolium castaneum), loài hay gặp trong bột mì để lâu.

Năm 2004, nhóm nghiên cứu của Takahisa Miyatake ở Đại học Okayama (Nhật Bản) công bố trên Proceedings of the Royal Society B: họ chọn lọc qua nhiều thế hệ để có một dòng mọt hay giả chết lâu và một dòng giả chết ngắn. Khi thả chung với nhện nhảy — kẻ săn chủ yếu phát hiện con mồi bằng chuyển động — mọt dòng giả chết lâu sống sót nhiều hơn rõ rệt. Nhện thường bỏ đi khi con mồi nằm im.

Thí nghiệm còn cho thấy một điều quan trọng: hiệu quả phụ thuộc kẻ săn. Với kẻ săn dựa vào chuyển động, nằm im rất có lợi; với kẻ săn dựa vào mùi hoặc ăn cả mồi chết, lợi ích ít hơn nhiều.

Gà, vịt và cá mập: bất động khi bị lật ngửa

Người nuôi gà nhiều nơi biết rằng đặt con gà nằm ngửa, giữ nhẹ một lúc, nó có thể nằm im khá lâu. Đây cũng là bất động phản xạ, đã được nghiên cứu nhiều trong phòng thí nghiệm như một chỉ số về mức độ sợ hãi của gà.

Các nghiên cứu cũ ở Mỹ ghi nhận vịt trời bị cáo bắt đôi khi nằm bất động, rồi bật dậy bay thoát khi cáo đặt xuống. Ở biển, một số loài cá mập và cá đuối khi bị lật ngửa cũng rơi vào trạng thái bất động tạm thời; các nhà sinh học biển dùng hiện tượng này để thao tác an toàn khi gắn thiết bị theo dõi, và đây là việc chỉ người được huấn luyện mới làm.

Còn con người thì sao?

Ở người cũng có phản ứng "đông cứng" khi sợ hãi tột độ — đó là đề tài tâm lý học riêng, không phải giả chết có chủ ý. Còn câu hỏi "gặp thú dữ có nên giả chết không" thì không thể suy ra từ chuyện opossum.

Khuyến cáo chính thức của Cơ quan Vườn quốc gia Mỹ chỉ nói tới việc nằm sấp, che gáy trong một tình huống rất hẹp: bị gấu nâu tấn công vì nó tự vệ, sau khi các biện pháp khác không hiệu quả. Với gấu đen tấn công, khuyến cáo lại khác hẳn. Với chó dữ, khỉ, trâu bò, cách xử lý cũng khác. Đọc từng tình huống ở danh mục "Chạy hay đứng yên" của wiki này, đừng áp mẹo động vật vào người.

Góc nhìn hôm nay: xem ở đâu, làm gì được ngay

• Trong bếp nhà mình. Bột mì, bột gạo để lâu có thể có mọt. Chạm nhẹ vào một con, bạn có thể thấy nó co chân nằm im — đúng loài trong thí nghiệm Okayama. Xem xong thì bỏ túi bột bị mọt và vệ sinh hộp đựng.
• Ngoài vườn. Nhiều loài bọ cánh cứng, bọ rùa co chân rơi xuống đất khi lá bị lay. Quan sát, đừng bắt về nuôi.
• Phim tài liệu. Cảnh opossum và rắn mũi hếch giả chết xuất hiện trong nhiều phim thiên nhiên Bắc Mỹ, đáng xem để thấy cả chuỗi doạ nạt trước khi "chết".
• Dạy con. Đừng lật ngửa gà, vịt "cho vui" — trạng thái bất động là dấu hiệu con vật đang rất sợ.