Linh dương bật nhảy thẳng đứng bằng cả bốn chân ngay trước mặt kẻ săn — hành vi giới sinh học gọi là stotting — được nhiều nhà khoa học giải thích là một lời nhắn trung thực: "tôi khoẻ, đuổi tôi là phí công". Các nghiên cứu thực địa ở châu Phi cho thấy thú săn bỏ cuộc thường hơn với những con nhảy nhiều. Nhưng đó không phải lời giải duy nhất, và tới nay giới nghiên cứu vẫn còn tranh luận vì sao từng loài lại làm vậy.
Bật nhảy tại chỗ trông như thế nào
Hãy hình dung một con linh dương Thomson trên đồng cỏ Serengeti. Thay vì phóng hết tốc lực, nó nhảy bật lên cao, bốn chân gần như duỗi thẳng và cứng đơ, lưng hơi cong, rồi rơi xuống đúng chỗ cũ hoặc nhích lên một chút. Nó lặp lại vài lần, đôi khi kèm cái đuôi vẫy để lộ mảng lông trắng ở mông.
Ở Nam Phi, linh dương nhảy (springbok) làm động tác tương tự nhưng ngoạn mục hơn, bật cao quá đầu người, cong lưng và xoè dải lông trắng dọc sống lưng. Người nói tiếng Afrikaans gọi là pronking, từ chữ "pronk" nghĩa là khoe mẽ. Hươu la ở Bắc Mỹ cũng có kiểu bật nảy bằng bốn chân, và một số loài linh dương khác, cả nai sừng nhỏ, cũng được ghi nhận.
Điều làm các nhà sinh học thắc mắc suốt nhiều chục năm: nếu mục tiêu là sống sót, sao không chạy ngay? Mỗi cú nhảy tốn sức, làm chậm lại, và cho kẻ săn thời gian áp sát.
Các giả thuyết đã được đặt ra
Trong sách vở sinh học hành vi, người ta từng liệt kê hơn chục cách giải thích. Có thể gom lại thành mấy nhóm chính:
| Giả thuyết | Ý chính | Mức ủng hộ |
|---|---|---|
| Tín hiệu gửi kẻ săn ("đuổi tôi vô ích") | Con khoẻ mới nhảy cao và lâu được, nên kẻ săn đọc được sức con mồi và chọn con khác | Có số liệu thực địa ủng hộ ở linh dương Thomson |
| Tín hiệu báo động cho đồng loại | Báo cho cả đàn biết có nguy hiểm | Bị nghi ngờ vì linh dương vẫn nhảy khi đứng một mình |
| Báo "tao thấy mày rồi" | Kẻ săn rình bị phát hiện thì mất lợi thế bất ngờ, nên bỏ | Hợp với báo săn vốn cần tiếp cận lén |
| Nhìn rõ kẻ săn hơn | Nhảy lên để quan sát trên cỏ cao | Khó giải thích vì sao nhảy cả ở cỏ thấp |
| Lợi thế khi chạy trên địa hình gồ ghề | Ở hươu la, kiểu nảy giúp đổi hướng và lên dốc đá nhanh | Có lý với loài sống vùng đồi đá |
Những giả thuyết này không loại trừ nhau. Một hành vi có thể phục vụ vài mục đích, và mỗi loài có thể dùng nó vì lý do khác.
Bằng chứng từ đồng cỏ châu Phi
Linh dương và báo săn
Giữa thập niên 1980, nhà sinh thái học Tim Caro theo dõi linh dương Thomson ở Serengeti. Ông ghi nhận linh dương bật nhảy nhiều hơn khi đối mặt báo săn — loài thường rình lén rồi lao ra — và báo săn hay bỏ cuộc rượt đuổi khi con mồi đã bật nhảy. Kết quả này hợp với cả hai ý: "tôi khoẻ" và "tôi đã thấy bạn".
Linh dương và chó hoang châu Phi
Cuối thập niên 1980, Clare FitzGibbon và John Fanshawe nghiên cứu chó hoang châu Phi — loài săn theo bầy, rượt đường dài chứ không rình. Họ thấy chó hoang có xu hướng chọn đuổi những con linh dương bật nhảy ít hơn, và trong số con bị đuổi, những con bật nhảy với tần suất cao hơn thì ít bị bắt hơn. Đây là số liệu thường được trích nhất để ủng hộ ý "bật nhảy là quảng cáo sức khoẻ thật".
Lập luận phía sau gọi là tín hiệu trung thực, gắn với nguyên lý "cái giá phải trả" (handicap) mà nhà sinh học Amotz Zahavi đề xuất năm 1975: một tín hiệu đắt đỏ khó giả mạo. Con ốm, con già, con bị thương không thể nhảy cao và nhảy lâu. Vì thế kẻ săn có lý do để tin.
Không chỉ linh dương: những lời nhắn "đừng đuổi tôi"
Nhiều loài khác cũng có hành vi mà các nhà nghiên cứu gọi là tín hiệu ngăn truy đuổi:
- Chim chiền chiện và chim cắt nhỏ. Ở châu Âu, nhà nghiên cứu Will Cresswell quan sát chiền chiện bị chim cắt merlin đuổi vẫn vừa bay vừa hót. Những con hót to, hót đều thường ít bị đuổi lâu và ít bị bắt hơn những con im lặng. Hót trong lúc bay hết sức là việc chỉ con khoẻ mới làm nổi.
- Hươu đuôi trắng dựng đuôi. Khi hoảng, hươu đuôi trắng dựng đuôi lộ mặt dưới trắng. Ý nghĩa vẫn còn tranh luận: báo cho con non theo, hay báo cho kẻ săn rằng đã bị phát hiện.
- Sóc đất và rắn chuông. Sóc đất California vẫy đuôi trước rắn chuông, và một nghiên cứu năm 2007 phát hiện chúng còn làm nóng đuôi khi đối mặt rắn chuông — loài cảm nhận được bức xạ nhiệt — nhưng không làm vậy với rắn không có cơ quan cảm nhiệt. Tín hiệu được "chỉnh kênh" theo người nghe.
Điểm chung là con mồi không chỉ chạy. Nó giao tiếp với kẻ săn, và trong nhiều trường hợp, giao tiếp đúng lúc giúp nó khỏi phải chạy.
Cái giá của cú nhảy
Bật nhảy không miễn phí. Nhiều nhà nghiên cứu lưu ý hành vi này chủ yếu xuất hiện khi kẻ săn còn ở xa, hoặc lúc đầu cuộc đuổi. Khi kẻ săn đã áp sát, linh dương bỏ ngay màn biểu diễn để chạy và đổi hướng. Nói cách khác, con vật dường như "tính" khoảng cách: còn đủ xa thì đầu tư vào tín hiệu, gần quá thì dồn hết vào thoát thân.
Cũng có lúc bật nhảy xuất hiện ngoài bối cảnh săn mồi — linh dương non nhảy khi chơi đùa, springbok nhảy khi trời mát hoặc sau cơn mưa. Chính vì vậy nhiều tác giả cho rằng không nên gán một ý nghĩa duy nhất cho mọi cú nhảy.
Điều người thường mang về từ chuyện này
Thú hoang không phải người, và bài này không có ý biến cú bật nhảy thành mẹo thoát hiểm. Nhưng có hai ý đáng giữ:
- Thoát thân bắt đầu bằng việc thấy nguy hiểm sớm. Toàn bộ chiến lược của linh dương dựa trên việc phát hiện kẻ săn khi còn xa. Với người, đó là thói quen nhìn lối ra khi vào toà nhà lạ, ngửi mùi khét, để ý tiếng động bất thường.
- Không phải lúc nào cũng nên bỏ chạy ngay. Với nhiều loài thú săn đuổi, bỏ chạy lại kích hoạt bản năng rượt. Khuyến cáo chính thức khi gặp chó dữ, khỉ, gấu đều nhấn mạnh việc không quay lưng bỏ chạy. Các tình huống cụ thể nằm ở danh mục "Chạy hay đứng yên" của wiki này.
Xem ở đâu và tìm hiểu thêm
- Phim tài liệu thiên nhiên. Cảnh springbok bật nhảy và linh dương Thomson trước báo săn xuất hiện trong nhiều phim tài liệu về đồng cỏ châu Phi. Khi xem, thử để ý khoảng cách giữa con mồi và kẻ săn lúc cú nhảy bắt đầu và lúc nó dừng.
- Sách giáo khoa sinh học hành vi. Các giáo trình nhập môn về hành vi động vật thường dùng stotting làm ví dụ kinh điển cho tín hiệu trung thực. Đọc phần này sẽ hiểu vì sao giới khoa học cẩn trọng khi nói "con vật làm vậy để…".
- Ở Việt Nam. Ta không có linh dương đồng cỏ, nhưng ở các vườn quốc gia có hươu nai, có thể thấy cảnh nai giật mình dừng lại, dựng tai, rồi mới chạy. Chỉ xem từ xa, theo hướng dẫn kiểm lâm, không đuổi để chụp ảnh và không cho ăn.
Câu hỏi thường gặp
Stotting là gì?
Stotting là hành vi linh dương và một số loài móng guốc bật nhảy thẳng lên bằng cả bốn chân, chân cứng, thường khi phát hiện kẻ săn. Ở springbok Nam Phi, hành vi này có tên riêng là pronking. Đây là ví dụ kinh điển trong sinh học hành vi.
Vì sao linh dương nhảy lên khi thấy báo săn?
Giải thích được nhiều người ủng hộ nhất là tín hiệu trung thực: chỉ con khoẻ mới nhảy cao và lâu được, nên kẻ săn đọc được rằng đuổi con này là phí sức. Với báo săn rình lén, cú nhảy còn báo rằng nó đã bị phát hiện. Vẫn còn tranh luận về vai trò của từng lý do.
Có bằng chứng nào cho thấy bật nhảy giúp linh dương sống sót?
Có. Nghiên cứu thực địa về chó hoang châu Phi cuối thập niên 1980 cho thấy chó hoang ít chọn đuổi những con bật nhảy nhiều, và con bật nhảy nhiều ít bị bắt hơn. Nghiên cứu về báo săn ở Serengeti cũng ghi nhận báo hay bỏ cuộc khi linh dương đã bật nhảy.
Springbok và linh dương Thomson khác nhau thế nào?
Springbok sống ở vùng khô hạn miền nam châu Phi, có dải lông trắng dọc lưng xoè ra khi nhảy. Linh dương Thomson sống ở đồng cỏ Đông Phi như Serengeti, nhỏ hơn, có sọc đen ngang sườn. Cả hai đều có hành vi bật nhảy khi gặp kẻ săn.
Con người có nên bắt chước kiểu "tín hiệu" này khi gặp thú dữ không?
Không nên tự suy diễn từ hành vi thú hoang. Khi gặp chó dữ, gấu hay thú lớn, hãy làm theo khuyến cáo chính thức của cơ quan quản lý vườn quốc gia hoặc y tế, phần lớn đều dặn không quay lưng bỏ chạy và lùi ra từ từ.
