Thằn lằn bỏ đuôi là một cú đánh lạc hướng: khúc đuôi đứt ra vẫn quẫy giật một lúc, kéo sự chú ý của kẻ săn, trong khi phần thân còn lại chạy vào khe đá. Đuôi không gãy ngẫu nhiên mà đứt ở những "đường gãy" có sẵn trong đốt sống, cơ quanh đó co lại để hạn chế chảy máu. Đổi lại, con thằn lằn mất kho dự trữ mỡ và phải mất nhiều tuần, nhiều tháng để mọc lại một cái đuôi kém hơn cái cũ.
Cú đứt đuôi diễn ra như thế nào
Giới sinh học gọi hiện tượng này là autotomy — tự cắt rời một phần cơ thể. Ở nhiều loài thằn lằn, thạch sùng, tắc kè, phần lớn đốt sống đuôi có một mặt phẳng yếu cắt ngang giữa đốt, gọi là mặt gãy. Cơ, mạch máu và da quanh đó cũng được sắp xếp để tách dễ dàng tại vị trí này.
Khi bị chộp đuôi, thằn lằn co mạnh cơ đuôi ngay trước điểm bị giữ. Lực co làm đốt sống tách tại mặt gãy gần nhất. Cơ vòng quanh mạch máu thắt lại, nên vết đứt chảy rất ít máu. Toàn bộ việc này diễn ra trong tích tắc, và là phản xạ do chính con thằn lằn chủ động, không phải đuôi "tự rơi".
Năm 2022, một nhóm nghiên cứu công bố trên tạp chí Science các ảnh kính hiển vi điện tử chụp mặt gãy đuôi thằn lằn. Họ thấy bề mặt các múi cơ ở chỗ tách có những cấu trúc li ti hình cây nấm, có lỗ nhỏ, giúp đuôi bám chắc khi bình thường nhưng tách gọn khi bị kéo theo một hướng nhất định. Kết quả này giải thích vì sao đuôi vừa không rụng lung tung, vừa đứt được ngay khi cần.
Khúc đuôi quẫy: mồi nhử có hiệu quả thật
Khúc đuôi đứt ra không nằm yên. Nó co giật, quẫy, có khi bật nảy trên mặt đất trong vài phút; ở một số loài, thời gian quẫy được ghi nhận lâu hơn. Các dây thần kinh và cơ trong đuôi vẫn còn năng lượng dự trữ để tiếp tục co một thời gian.
Năm 1983, hai nhà nghiên cứu Benjamin Dial và Lloyd Fitzpatrick công bố trên Science một thí nghiệm kinh điển với các loài thằn lằn nhỏ ở Bắc Mỹ và kẻ săn như rắn và mèo. Họ thấy kẻ săn bị khúc đuôi quẫy giữ chân, mải vồ cái đuôi, và con thằn lằn có thời gian chạy thoát. Ở loài có đuôi quẫy mạnh hơn, hiệu quả đánh lạc hướng cũng rõ hơn.
Cái đuôi màu xanh của thằn lằn bóng non
Ở nhiều loài thằn lằn bóng (skink), con non có đuôi xanh lam sáng hoặc màu nổi bật, trong khi thân sẫm màu. Nhiều nhà khoa học cho rằng màu đuôi kéo cú vồ của kẻ săn về phía đuôi — phần có thể hy sinh — thay vì đầu và thân. Giả thuyết này có số liệu ủng hộ ở một số loài, nhưng vai trò cụ thể của màu sắc vẫn còn được tranh luận và có thể khác theo loài.
Cái giá của việc mất đuôi
Đứt đuôi cứu mạng ngay lúc đó, nhưng để lại hậu quả thật:
| Mất gì | Ảnh hưởng |
|---|---|
| Kho mỡ dự trữ | Nhiều loài trữ mỡ ở đuôi; mất đuôi là mất năng lượng cho mùa khô, mùa lạnh hoặc mùa sinh sản |
| Thăng bằng và tốc độ | Một số nghiên cứu ghi nhận thằn lằn cụt đuôi chạy chậm hơn hoặc nhảy kém ổn định hơn; ở loài khác lại chạy nhanh hơn do nhẹ đi — kết quả khác nhau theo loài |
| Vị thế trong đàn | Ở vài loài, con cụt đuôi bị xếp thấp hơn khi tranh lãnh thổ hoặc bạn tình |
| Lá chắn lần sau | Trong thời gian chưa mọc lại, con vật không còn "phương án dự phòng" này nữa |
Đuôi mọc lại có lõi là một ống sụn, không phải đốt sống như cũ, và thường ngắn hơn, khác màu. Chuyện tái sinh đuôi là một đề tài riêng, ở đây chỉ cần biết: cú bỏ đuôi là khoản đầu tư lớn, không phải món quà miễn phí. Vì vậy nhiều loài chỉ bỏ đuôi khi thật sự bị tóm, và một số loài có thể chỉ bỏ một đoạn ngắn ở chóp đuôi.
Bỏ đuôi nhiều hay ít tuỳ nơi sống
Thằn lằn không bỏ đuôi một cách mù quáng. Các nhà sinh học nhận thấy mức "dễ đứt đuôi" khác nhau giữa các quần thể cùng loài, và khác theo áp lực săn mồi nơi chúng sống.
Ở vùng Địa Trung Hải, nhóm nghiên cứu của Panayiotis Pafilis và cộng sự so sánh thằn lằn trên nhiều hòn đảo ở Hy Lạp. Họ thấy ở những đảo có nhiều loài kẻ săn hơn, nhất là rắn lục, thằn lằn bỏ đuôi dễ hơn khi bị kẹp thử. Trên những đảo nhỏ ít kẻ săn, thằn lằn "giữ đuôi" tốt hơn — ở đó cái giá mất kho mỡ lớn hơn lợi ích thoát thân.
Nhiều nghiên cứu khác ghi nhận thằn lằn chọn cách thoát tuỳ tình huống: nhiệt độ cơ thể, khoảng cách tới hang, kẻ săn đang ở gần hay xa. Khi còn nơi trú gần, chúng chạy trước; bỏ đuôi là nước cuối khi đã bị tóm.
Đây là điểm giống với cách các chuyên gia an toàn dạy người: phương án cuối cùng phải có sẵn, nhưng không phải phương án đầu tiên. Thứ tự đúng luôn là phát hiện sớm, rời khỏi chỗ nguy hiểm, rồi mới tới biện pháp đắt giá.
Không phải thằn lằn nào cũng bỏ đuôi
Khả năng này không có ở mọi loài. Tắc kè hoa (kỳ nhông đổi màu) và kỳ đà thường không có mặt gãy ở đuôi; đuôi của chúng dùng để quấn cành hoặc quất làm vũ khí. Ở rắn, hiện tượng tương tự rất hiếm.
Ngoài bò sát, "tự cắt rời để thoát thân" có ở nhiều nhóm khác:
- Kỳ giông, sa giông ở một số loài cũng bỏ đuôi.
- Chuột gai châu Phi có lớp da rất dễ rách, có thể tuột da khỏi tay kẻ săn rồi lành lại nhanh hơn nhiều so với chuột thường.
- Nhện chân dài, cua, châu chấu bỏ một chân khi bị kẹp.
- Một số loài gặm nhấm có thể tuột lớp da đuôi khi bị nắm đuôi.
Điểm chung: một phần cơ thể được "thiết kế" để hy sinh, và phản xạ bỏ nó đi nhanh hơn ý định giữ của kẻ săn.
Thạch sùng trên tường nhà và cách đối xử đúng
Ở Việt Nam, cảnh thạch sùng đứt đuôi trên tường là quen thuộc với trẻ con. Vài điều nên dạy con:
- Đừng nắm đuôi thằn lằn, thạch sùng. Cầm như vậy là ép nó phải bỏ đuôi, mất kho năng lượng chỉ vì một lần nghịch.
- Không bắt về nuôi động vật hoang dã. Thạch sùng trong nhà giúp ăn muỗi và côn trùng; để chúng sống tự nhiên.
- Rửa tay sau khi lỡ chạm vào bò sát, vì chúng có thể mang vi khuẩn như Salmonella.
- Người nuôi tắc kè cảnh nên biết loài mình nuôi có bỏ đuôi hay không, và tránh cầm bằng đuôi.
Xem ở đâu và tìm hiểu thêm
- Ngay trên tường nhà buổi tối, dưới bóng đèn: thạch sùng săn côn trùng, và nếu may mắn bạn sẽ thấy con cụt đuôi hoặc đuôi đang mọc lại, ngắn và khác màu.
- Vườn quốc gia, khu bảo tồn ở Việt Nam có nhiều loài thằn lằn bóng, thằn lằn cây. Đi cùng hướng dẫn viên, nhìn bằng mắt, không bắt.
- Bảo tàng thiên nhiên có mẫu xương thằn lằn: nhìn kỹ đốt sống đuôi có thể thấy rãnh mặt gãy.
- Bài tổng quan khoa học về "caudal autotomy" trên các tạp chí sinh học tổng hợp hàng chục năm nghiên cứu, kể cả những chỗ còn tranh luận.
Câu hỏi thường gặp
Thằn lằn đứt đuôi có đau không?
Khoa học chưa đo được trực tiếp cảm giác đau của thằn lằn. Điều đã biết là đuôi đứt ở mặt gãy có sẵn, cơ quanh mạch máu co lại nên chảy ít máu, và vết thương thường lành nhanh. Dù vậy đừng cố ý làm thằn lằn đứt đuôi.
Vì sao đuôi thằn lằn đứt rồi vẫn còn quẫy?
Dây thần kinh và cơ trong khúc đuôi còn năng lượng dự trữ nên tiếp tục co giật một thời gian. Cú quẫy này có chức năng đánh lạc hướng kẻ săn, đã được thí nghiệm năm 1983 trên tạp chí Science chứng minh có hiệu quả.
Thằn lằn bỏ đuôi được mấy lần?
Đuôi mọc lại có lõi sụn và không có mặt gãy như đốt sống cũ, nên thường không thể đứt lại ở đoạn đã mọc mới. Thằn lằn có thể bỏ thêm ở phần đuôi gốc còn lại phía trên, nhưng mỗi lần là một lần mất năng lượng lớn.
Loài thằn lằn nào không bỏ đuôi được?
Tắc kè hoa và kỳ đà thường không có khả năng bỏ đuôi; đuôi của chúng dùng để quấn bám hoặc làm vũ khí. Khả năng này phổ biến ở thạch sùng, tắc kè, thằn lằn bóng và nhiều loài thằn lằn nhỏ.
Thằn lằn có chết khi mất đuôi không?
Thường là không, mất đuôi là cách để sống. Nhưng con vật mất kho mỡ dự trữ, có thể chạy kém hoặc bị xếp thấp trong đàn, và không còn lá chắn này cho lần gặp nạn sau cho tới khi đuôi mọc lại.
