Quay lại lấy đồ trong đám cháy là một trong những quyết định chết người phổ biến nhất: người đã ra được ngoài an toàn lại đi vào nhà để lấy tiền, giấy tờ, điện thoại hay con vật nuôi, và không trở ra được nữa. Lời khuyên của mọi cơ quan cứu hoả đều giống nhau: đã ra thì không quay vào, dù vì bất cứ lý do gì. Nếu còn người hay thú cưng bên trong, hãy báo ngay cho lính cứu hoả khi họ tới — sau khi đã gọi 114.
Vì sao quay lại nguy hiểm hơn ta tưởng
Người quay lại thường nghĩ: "Mình vừa ở trong đó, chỉ vào chạy ra mất nửa phút." Nhưng ngôi nhà lúc quay vào không còn là ngôi nhà lúc vừa chạy ra.
- Tình hình thay đổi rất nhanh. Đồ đạc hiện đại cháy và toả khói nhanh; vài chục giây có thể đủ để cầu thang từ mờ khói thành đen đặc.
- Cửa đã mở khi bạn chạy ra, gió lùa vào có thể làm lửa mạnh lên đúng lúc bạn quay lại.
- Bạn đã hít khói ở lần thoát đầu tiên. Cơ thể đã nhiễm một phần khí CO, phán đoán đã kém đi.
- Đồ cần lấy thường nằm sâu trong nhà: két tiền trong phòng ngủ, giấy tờ trong tủ, thú cưng trốn dưới gầm giường.
- Không ai biết bạn đã quay vào. Lính cứu hoả tới nơi được báo "mọi người đã ra hết" sẽ không tìm bạn.
Tâm lý đằng sau việc quay lại
Sợ mất mát mạnh hơn mong được
Nhà tâm lý học Daniel Kahneman và Amos Tversky đã chỉ ra một điều mà nhiều nghiên cứu sau đó xác nhận: nỗi đau mất đi một thứ thường mạnh hơn niềm vui có được thứ tương đương. Khi nghĩ tới cảnh mất sổ đỏ, mất tiền dành dụm, mất kỷ vật, não đặt nỗi sợ ấy lên bàn cân và thấy nó rất nặng — nặng hơn cả một rủi ro chết người còn mơ hồ.
Đánh giá sai tốc độ của lửa
Phần lớn chúng ta chưa bao giờ thấy một căn phòng cháy từ đầu tới cuối. Hình dung về lửa đến từ bếp gas, đống lửa trại — cháy đều, chậm, kiểm soát được. Thực tế đám cháy trong phòng kín có thể bùng lên toàn bộ trong vài phút. Người quay lại thường nghĩ mình còn nhiều thời gian hơn thực tế.
Thứ đó không chỉ là đồ vật
Di ảnh cha mẹ, bát hương, ảnh cưới, chú chó đã nuôi mười năm. Với nhiều người, đó không phải là "đồ", mà là một phần đời. Cảm xúc ấy hoàn toàn chính đáng — và chính vì vậy cần được chuẩn bị từ trước, khi còn bình tĩnh, chứ không giải quyết lúc khói đang lan.
Thói quen "ra thì phải mang gì đó"
Mỗi lần ra khỏi nhà, ta quen cầm ví, chìa khoá, điện thoại. Khi có cháy, tay vẫn tự đi tìm những thứ ấy. Nếu chúng không nằm ở chỗ quen, người ta đi lục tìm — và ở lại lâu hơn.
Những thứ khiến người ta quay vào và cách xử lý từ trước
| Thứ khiến người ta quay lại | Chuẩn bị từ trước | Khi đang cháy |
|---|---|---|
| Giấy tờ: căn cước, sổ đỏ, hộ chiếu, hợp đồng | Chụp, scan lưu trên điện thoại và dịch vụ lưu trữ trực tuyến; bản gốc quan trọng gửi nơi an toàn | Bỏ lại. Giấy tờ làm lại được |
| Tiền mặt, vàng | Hạn chế giữ nhiều trong nhà; gửi ngân hàng | Bỏ lại |
| Điện thoại, chìa khoá, kính | Để cố định một chỗ cạnh giường hoặc cạnh cửa | Cầm theo nếu ngay trong tầm tay, không đi tìm |
| Ảnh, kỷ vật | Số hoá ảnh, sao lưu nhiều nơi | Bỏ lại |
| Thú cưng | Biết chỗ con vật hay ngủ, để dây dắt gần cửa | Mang theo nếu nó ở ngay bên cạnh; không quay lại tìm, báo lính cứu hoả |
| Người thân chưa thấy ra | Có điểm hẹn ngoài nhà, phân công ai đỡ ai | Đếm người ở điểm hẹn, báo ngay cho lính cứu hoả người đó có thể ở đâu |
Thú cưng: điều khó nói nhất
Hội Chữ thập đỏ Mỹ và Cục Quản lý Cứu hoả Hoa Kỳ (USFA) đều khuyên rõ: không bao giờ quay vào nhà đang cháy để tìm thú cưng. Con vật hoảng sợ thường trốn vào chỗ kín nhất — gầm giường, sau tủ — và không ra khi được gọi. Người đi tìm sẽ mất nhiều thời gian trong khói. Lính cứu hoả có đồ bảo hộ và bình thở; nếu bạn báo cho họ con vật thường ở đâu, họ có cơ hội tìm thấy nó cao hơn bạn rất nhiều.
Khi đang thoát, nếu con vật ở ngay cạnh, bế theo. Nếu không, mở cửa phía mình đi ra và đi tiếp. Nhiều con vật tự tìm được đường thoát.
Khi người thân còn bên trong
Đây là tình huống không có lời khuyên nào dễ nghe. Bản năng của cha mẹ, của con cái là lao vào. Cơ quan cứu hoả vẫn khuyến cáo: hành động có ích nhất là báo cho lực lượng cứu hộ thật nhanh và thật chính xác người đó là ai, ở tầng nào, phòng nào, có thể đang ở chỗ nào. Người không có đồ bảo hộ đi vào khói thường không tìm được ai, và trở thành người thứ hai cần cứu.
Cách giảm nhất khả năng rơi vào tình huống này là kế hoạch từ trước: mỗi trẻ nhỏ, mỗi người già có một người lớn được phân công đưa ra; cả nhà có một điểm hẹn cố định ngoài nhà để đếm người ngay lập tức. Khi đếm đủ người ở điểm hẹn, không còn ai có lý do để quay vào.
Bài học từ máy bay
Ngành hàng không gặp đúng vấn đề này: khi sơ tán, có hành khách dừng lại lấy hành lý từ khoang trên đầu, làm chậm cả dãy người phía sau. Vì thế tiếp viên được huấn luyện hô lệnh "để lại hành lý". Bài học áp dụng cả ở nhà: một người dừng lại lấy đồ không chỉ làm chậm bản thân mà còn chặn đường người khác trên cầu thang hẹp.
Việc làm được ngay và tìm hiểu thêm ở đâu
- Tối nay chụp ảnh các giấy tờ quan trọng, lưu ở hai nơi khác nhau.
- Chọn một chỗ cố định cho điện thoại, chìa khoá, kính — cạnh giường hoặc cạnh cửa.
- Nói thành lời với cả nhà: "Đã ra thì không ai quay vào. Thiếu ai thì báo chú cứu hoả."
- Chọn điểm hẹn ngoài nhà: cột điện đầu ngõ, cổng nhà đối diện.
- Túi đồ khẩn cấp cho thiên tai là chuyện của wiki khác trong hệ; với cháy, đừng chuẩn bị gì để phải mang theo.
- Đọc hướng dẫn kế hoạch thoát hiểm tại nhà của Hiệp hội Phòng cháy Quốc gia Mỹ (NFPA), khuyến cáo của Hội Chữ thập đỏ Mỹ về thú cưng khi có cháy, và khuyến cáo kỹ năng thoát nạn của Cục Cảnh sát PCCC và CNCH.
Câu hỏi thường gặp
Có nên quay lại nhà đang cháy để lấy đồ?
Không. Tình hình trong nhà thay đổi rất nhanh, bạn đã hít khói ở lần thoát đầu và không ai biết bạn quay vào. Giấy tờ, tiền bạc làm lại hoặc kiếm lại được, mạng sống thì không.
Vì sao người ta hay quay lại lấy đồ khi cháy?
Vì nỗi sợ mất mát thường mạnh hơn cảm nhận về rủi ro, vì đánh giá sai tốc độ lan của lửa, và vì gắn bó tình cảm với kỷ vật, thú cưng. Chuẩn bị trước giúp bỏ đi lý do để quay lại.
Thú cưng còn trong nhà cháy thì làm sao?
Không quay vào tìm. Báo ngay cho lính cứu hoả con vật thường trốn ở đâu; họ có đồ bảo hộ và cơ hội tìm thấy cao hơn. Nếu con vật ở ngay bên cạnh khi thoát thì bế theo.
Người thân còn kẹt trong nhà cháy thì phải làm gì?
Gọi 114 ngay và báo chính xác người đó ở tầng nào, phòng nào, có thể đang ở chỗ nào. Người không có đồ bảo hộ lao vào khói thường không tìm được ai và trở thành nạn nhân thứ hai.
Nên chuẩn bị gì để không phải quay lại khi có cháy?
Chụp lưu giấy tờ quan trọng, để điện thoại, chìa khoá, kính ở một chỗ cố định, chọn điểm hẹn ngoài nhà và phân công ai đưa trẻ nhỏ, người già ra ngoài.
