Vì sao nhiều người không chạy khi chuông báo cháy reo

Nhiều người không chạy khi chuông báo cháy reo vì não họ chưa tin đó là thật: chuông từng kêu nhầm nhiều lần, tiếng chuông không nói cháy ở đâu, và khi nhìn quanh thấy ai cũng ngồi yên thì mình cũng ngồi yên. Họ đi hỏi, gọi điện, ra cửa ngó, và mất đúng những phút quý nhất. Cách đúng rất đơn giản: coi mọi tiếng chuông là thật, đứng dậy đi ra ngay; ra tới chỗ an toàn rồi mới hỏi chuyện, và gọi 114 nếu thấy khói lửa.

Thời gian chết nằm ở trước khi bước chân đầu tiên

Người ta hay nghĩ thoát hiểm chậm là do đi chậm, cầu thang hẹp, đông người. Các nhà nghiên cứu sơ tán thì nhìn thấy điều khác: một phần lớn thời gian bị tiêu tốn trước khi người ta bắt đầu di chuyển. Trong ngành an toàn cháy, khoảng thời gian này có tên riêng: thời gian trước di chuyển, tính từ lúc có tín hiệu báo động tới lúc người đó thật sự bước về phía lối ra.

Trong khoảng ấy, con người làm rất nhiều việc: nghe xem chuông có kêu tiếp không, nhìn quanh xem người khác làm gì, gọi điện hỏi bảo vệ, lưu nốt tài liệu đang làm, tắt bếp, tìm điện thoại, mặc áo khoác, chờ người nhà. Mỗi việc nghe có vẻ hợp lý. Cộng lại, chúng có thể dài hơn cả thời gian đi bộ xuống cầu thang.

Với một đám cháy nhà ở hiện đại, nơi khói có thể dày đặc chỉ sau vài phút, khoảng thời gian chần chừ ấy là thứ quyết định.

Năm lý do khiến người ta ngồi yên

1. Chuông từng kêu nhầm

Ở văn phòng, chung cư, ký túc xá, chuông báo cháy kêu vì khói thuốc lá, hơi nấu ăn, bụi khi sửa chữa, thợ bảo trì thử hệ thống. Sau vài lần như thế, não học được một quy luật: "chuông kêu thì không có gì". Đây là phản ứng quen thuộc trong tâm lý học, giống câu chuyện cậu bé chăn cừu kêu "chó sói". Lần thứ mười chuông kêu thật, nhiều người vẫn ngồi đợi nó tắt.

2. Tiếng chuông không nói gì cụ thể

Chuông chỉ báo "có gì đó". Nó không nói cháy ở đâu, to hay nhỏ, có cần đi ngay không. Trước một tín hiệu mơ hồ, con người có xu hướng đi tìm thêm thông tin trước khi hành động. Nhà nghiên cứu Guylène Proulx (Hội đồng Nghiên cứu Quốc gia Canada) và các đồng nghiệp, khi khảo sát cư dân các toà chung cư sau những lần sơ tán, ghi nhận rằng nhiều người không nhận ra ngay tiếng chuông là báo cháy, hoặc cho rằng đó là báo động giả. Nhiều nghiên cứu sau này cũng cho thấy thông báo bằng giọng nói rõ ràng, có hướng dẫn, khiến người ta bắt đầu di chuyển nhanh hơn một hồi chuông đơn thuần.

3. Không ai khác đứng dậy

Năm 1968, hai nhà tâm lý học Bibb Latané và John Darley làm một thí nghiệm nổi tiếng: cho người tham gia ngồi điền phiếu trong một căn phòng, rồi bơm khói nhẹ vào qua lỗ thông gió. Khi ngồi một mình, phần lớn người tham gia đứng dậy đi báo khá nhanh. Khi ngồi cùng hai người khác được dặn trước là cứ ngồi yên, chỉ rất ít người lên tiếng — nhiều người tiếp tục điền phiếu trong căn phòng mờ khói. Mỗi người nhìn người khác để đoán tình hình, và sự bình thản của người bên cạnh trở thành "bằng chứng" rằng không có gì đáng lo.

4. Ngại làm quá

Không ai muốn là người duy nhất ôm túi chạy xuống sân rồi phát hiện đó là chuông thử. Nỗi ngại bị coi là hoảng hốt, làm phiền, làm gián đoạn cuộc họp, là một lực giữ người ta ngồi lại mạnh hơn ta tưởng.

5. Đang dở việc

Đang nấu dở nồi canh, đang gửi dở email, đang tắm, đang dỗ con ngủ. Con người có xu hướng hoàn thành việc đang làm. Ở nhiều cuộc điều tra sau cháy, người sống sót kể lại họ đã "làm nốt" một việc nhỏ trước khi đi.

Những gì người ta thường làm thay vì thoát

Làm sao để chính mình đứng dậy nhanh hơn

• Quyết định trước, ngay từ bây giờ: "Chuông kêu là mình đi." Một quyết định đã có sẵn không cần bàn lại lúc hoảng.
• Coi chuông thử cũng là dịp tập. Lần sau toà nhà thử chuông, hãy đi ra thật, đi đúng đường thoát. Bạn không mất gì ngoài vài phút.
• Để sẵn đồ thiết yếu ở một chỗ: điện thoại, chìa khoá, kính. Không phải tìm thì không có lý do để nán lại.
• Không đi tìm xác nhận. Hỏi han để dành cho lúc đã ra tới sân.
• Thấy khói, ngửi mùi khét: không cần chờ chuông. Đi, và báo cho người khác.

Là người đứng dậy đầu tiên

Thí nghiệm căn phòng đầy khói cho thấy một mặt tốt: con người nhìn nhau để quyết định. Nghĩa là nếu một người đứng dậy, nói rõ ràng "Chuông báo cháy, mọi người ra ngoài theo cầu thang này", rất nhiều người khác sẽ đi theo. Ở văn phòng, lớp học, quán xá, bạn không cần chức vụ gì để làm điều đó.

Câu nói nên ngắn, có hướng: "Ra ngoài, đi cầu thang bên trái" hiệu quả hơn "Hình như có cháy hay sao ấy".

Việc của người quản lý toà nhà, cơ quan

• Giảm báo động giả: bảo trì đầu báo, đặt đúng chỗ, không để đầu báo khói ngay cạnh bếp. Mỗi lần kêu nhầm là một lần dạy người ta không tin chuông.
• Báo trước lịch thử chuông để người ta phân biệt được chuông thử và chuông thật — và vẫn khuyến khích họ đi ra trong buổi diễn tập.
• Có thông báo bằng lời qua loa nếu toà nhà có hệ thống: nói rõ đi đâu, đi đường nào.
• Huấn luyện người phụ trách từng tầng, từng khu để họ đứng dậy đầu tiên và hướng dẫn người khác.

Việc làm được ngay và tìm hiểu thêm ở đâu

• Tìm xem nút báo cháy và chuông ở nhà, chỗ làm, trường con nằm đâu; nghe thử tiếng chuông một lần để nhận ra khi nó kêu.
• Nói chuyện với cả nhà: "Nghe chuông là đi, không hỏi." Trẻ con làm theo người lớn rất nhanh.
• Đọc thêm về thí nghiệm của Latané và Darley trong các giáo trình tâm lý học xã hội; tài liệu về hành vi con người khi cháy của Hiệp hội Phòng cháy Quốc gia Mỹ (NFPA) (tiếng Anh).
• Theo dõi khuyến cáo kỹ năng thoát nạn của Cục Cảnh sát PCCC và CNCH (Bộ Công an).