Khi có cháy hay sự cố ở nơi đông người, phần lớn mọi người chạy về phía cửa mà họ đã đi vào, dù gần đó có những lối thoát khác rộng hơn, vắng hơn. Đó là vì con người tin vào cái quen thuộc khi sợ hãi. Cách tự bảo vệ đơn giản nhất: mỗi lần bước vào một nơi lạ — quán ăn, rạp hát, siêu thị, hội trường — hãy để ý thêm một lối ra thứ hai ngoài cửa chính. Lúc có chuyện, đi về lối gần và thông nhất, ra ngoài rồi gọi 114.
Một khuynh hướng đã được ghi nhận nhiều lần
Những người điều tra các vụ cháy ở nơi công cộng nhiều lần nhận thấy một hình ảnh giống nhau: dòng người dồn cứng ở cửa chính, trong khi ở phía sau hay bên hông toà nhà vẫn có những lối thoát ít người dùng.
- Beverly Hills Supper Club (bang Kentucky, Mỹ), ngày 28/5/1977: vụ cháy làm 165 người chết, phần lớn ở phòng biểu diễn đông khách nhất. Báo cáo điều tra của Hiệp hội Phòng cháy Quốc gia Mỹ (NFPA) và lời kể của người sống sót trở thành tư liệu kinh điển về cách con người tìm đường ra khi cháy.
- Hộp đêm The Station (bang Rhode Island, Mỹ), ngày 20/2/2003: pháo hoa sân khấu làm bén lửa lớp xốp cách âm, 100 người chết. Báo cáo điều tra của Viện Tiêu chuẩn và Công nghệ Quốc gia Mỹ (NIST) ghi nhận phần lớn khách đã dồn về cửa chính phía trước — lối họ vào — trong khi toà nhà còn những lối ra khác.
Các vụ này được nhắc tới ở đây để hiểu hành vi con người, với sự tôn trọng dành cho nạn nhân. Câu chuyện đầy đủ về những thảm hoạ đã thay đổi luật an toàn có trong một danh mục riêng của wiki.
Vì sao ta chọn lối quen
Cái quen thuộc là chỗ dựa
Năm 1985, nhà nghiên cứu người Anh Jonathan Sime đưa ra một cách giải thích được giới an toàn cháy nhắc tới nhiều: khi gặp nguy, con người có xu hướng đi về phía người và nơi quen thuộc — về phía người thân, về lối đã biết — thay vì chạy tán loạn hay chỉ đơn giản chọn đường ngắn nhất. Sime cho rằng hình ảnh "đám đông hoảng loạn mất trí" không mô tả đúng phần lớn hành vi; người ta vẫn hành động có lý do, chỉ là lý do ấy dựa trên những gì họ biết.
Cửa lạ là một ẩn số
Một cánh cửa có biển thoát hiểm mà mình chưa từng đi qua đặt ra nhiều câu hỏi: nó dẫn ra đâu, có bị khoá không, có phải chỉ dành cho nhân viên, mở ra có làm chuông kêu không. Trong vài giây căng thẳng, não chọn con đường không có câu hỏi nào: lối mình vừa đi.
Người thân, đồ đạc, xe cộ ở phía đó
Người đi cùng đang ngồi gần cửa chính. Áo khoác gửi ở quầy gần sảnh. Xe đỗ ngoài cổng trước. Tất cả kéo người ta về cùng một hướng.
Mọi người đang đi hướng đó
Khi một dòng người đã hình thành về phía cửa chính, những người khác dễ nhập vào dòng ấy. Chuyện đi theo đám đông hay tự chọn lối có bài riêng trong danh mục này.
Cửa chính thường không phải lối tốt nhất khi có sự cố
| Đặc điểm | Cửa chính | Lối thoát phụ |
|---|---|---|
| Mức độ quen thuộc | Rất quen, ai cũng biết | Ít người để ý |
| Số người dồn tới khi có sự cố | Thường rất đông | Thường ít hơn |
| Thiết kế | Có khi là cửa xoay, cửa có quầy soát vé, lối hẹp qua sảnh | Thường làm để mở ra ngoài, dẫn thẳng ra ngoài hoặc cầu thang |
| Vị trí so với đám cháy | Tuỳ; có khi ở ngay gần chỗ cháy | Tuỳ; nên biết cả hai để chọn |
Điều này không có nghĩa là cửa chính luôn sai. Nếu nó gần, thông và xa đám cháy, đó là lối tốt. Vấn đề chỉ xảy ra khi ta không biết còn lối nào khác để mà chọn.
Thói quen hai lối ra
Thói quen này mất khoảng mười giây mỗi lần, và rất dễ tập:
- Khi bước vào một nơi lạ, nhìn quanh tìm biển lối thoát hiểm (hình người chạy qua khung cửa, thường nền xanh lá).
- Tự nói thầm: "Lối thứ hai ở góc kia, cạnh quầy bar."
- Khi chọn chỗ ngồi có thể, ưu tiên chỗ không quá xa một lối ra.
- Đi cùng nhóm: thống nhất một điểm hẹn ngoài toà nhà, để không ai phải chạy về phía cửa chính chỉ để tìm nhau.
- Để đồ quan trọng trên người (điện thoại, ví), không gửi ở chỗ khiến mình muốn vòng về.
Cách đọc biển báo, sơ đồ và những đặc điểm của lối thoát ở trung tâm thương mại, rạp chiếu phim được viết kỹ trong danh mục lối thoát nơi công cộng. Ở đây chỉ cần một điều: biết trước, để có quyền lựa chọn.
Lối thoát hiểm là để cho khách dùng
Nhiều người ngại đẩy cửa thoát hiểm vì sợ "bị la", sợ chuông kêu, sợ đó là cửa nội bộ. Hãy nhớ: khi có sự cố, lối thoát hiểm được làm ra chính là để bạn đi qua. Cửa thoát hiểm đúng quy định phải mở được từ bên trong mà không cần chìa hay kiến thức đặc biệt, thường bằng thanh đẩy ngang. Nếu thấy lối thoát hiểm bị khoá, bị chất đồ trong lúc bình thường, hãy báo người quản lý.
Việc của người thiết kế và quản lý
Hiểu rằng con người thích lối quen giúp những người làm an toàn thiết kế tốt hơn:
- Làm cho lối thoát phụ dễ nhìn, dễ hiểu: biển chiếu sáng, cửa có kính nhìn thấy bên ngoài, không để lối thoát trông như cửa kho.
- Cho phép, thậm chí khuyến khích dùng một số lối phụ trong lúc bình thường, để khách quen với chúng.
- Huấn luyện nhân viên chủ động chỉ khách sang lối phụ khi có sự cố, thay vì để mọi người tự dồn về cửa chính.
- Không đặt cửa xoay, quầy, cổng soát vé làm lối thoát duy nhất.
Việc làm được ngay và tìm hiểu thêm ở đâu
- Lần tới vào quán, vào rạp, thử đúng một việc: tìm lối ra thứ hai trước khi ngồi.
- Ở chỗ làm, đi thử lối thoát hiểm phụ một lần, xem nó dẫn ra đâu.
- Dạy con: "Vào đâu cũng tìm hai cửa." Trẻ con thích những việc như tìm đồ vật.
- Đọc thêm báo cáo điều tra của NIST về vụ cháy The Station (tiếng Anh, công khai trên mạng) và các bài viết phổ thông về mô hình hành vi của Jonathan Sime.
- Theo dõi khuyến cáo kỹ năng thoát nạn tại nơi công cộng của Cục Cảnh sát PCCC và CNCH.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao khi có cháy mọi người đều chạy ra cửa chính?
Vì khi sợ hãi, con người tin vào cái quen thuộc: cửa đã đi vào là cửa chắc chắn dẫn ra ngoài, còn cửa thoát hiểm lạ thì nhiều ẩn số. Người thân, đồ đạc, xe cộ ở phía cửa chính cũng kéo người ta về hướng đó.
Lối thoát hiểm phụ có an toàn hơn cửa chính không?
Không phải lúc nào cũng vậy; lối tốt nhất là lối gần, thông và xa đám cháy. Nhưng khi có sự cố, cửa chính thường bị dồn rất đông, trong khi lối phụ vắng hơn. Biết trước cả hai lối giúp bạn chọn đúng.
Jonathan Sime nói gì về hành vi khi có cháy?
Năm 1985, ông đưa ra cách giải thích rằng khi gặp nguy, con người có xu hướng đi về phía người và nơi quen thuộc thay vì chạy tán loạn. Hành vi ấy có lý do, chỉ là dựa trên những gì người ta biết.
Có được tự mở cửa thoát hiểm khi có sự cố không?
Có. Lối thoát hiểm làm ra chính là để mọi người dùng khi có sự cố và phải mở được từ bên trong không cần chìa. Đừng ngại vì sợ chuông kêu hay bị nhắc nhở.
Làm sao để nhớ lối thoát khi vào nơi đông người?
Tập thói quen hai lối ra: vừa bước vào là tìm biển lối thoát hiểm và tự nói thầm vị trí lối thứ hai. Đi theo nhóm thì hẹn trước điểm gặp ngoài toà nhà.
