Cá sấu và cá mập: rủi ro thật là bao nhiêu và cách tránh

Cá sấu và cá mập nghe đáng sợ, nhưng rủi ro thật với người đi du lịch là rất thấp và gần như luôn tránh được bằng một việc: làm đúng biển báo và hướng dẫn tại chỗ. Ở vùng có cá sấu, không bơi, không lội, không đứng sát mép nước. Ở biển, bơi trong khu vực có cứu hộ, tránh lúc bình minh, chạng vạng, nước đục và chỗ có người câu cá. Nếu thấy cá mập gần, bình tĩnh rời khỏi nước, mắt vẫn nhìn về phía nó; có người bị thương thì gọi cứu hộ và cấp cứu ngay.

So với những thứ trong danh mục này như chó, ong, rắn — những thứ người Việt gặp mỗi năm — cá sấu và cá mập là rủi ro hiếm. Nhưng khi đi biển ở Úc, đi sông ở châu Phi, hay nghe tin cá sấu sổng chuồng sau lũ, biết đúng vẫn hơn sợ mơ hồ.

Rủi ro thật: con số và bối cảnh

• Cá mập: Hồ sơ Cá mập Tấn công Quốc tế (International Shark Attack File, do Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Florida lưu giữ) mỗi năm ghi nhận vài chục vụ cá mập cắn người không do bị khiêu khích trên toàn thế giới, và số ca tử vong thường ít. So với hàng trăm triệu lượt người tắm biển, đó là rủi ro rất nhỏ. Đuối nước, dòng chảy xa bờ, say nắng ở bãi biển lấy đi nhiều mạng người hơn nhiều.
• Cá sấu: rủi ro tập trung ở một số vùng có cá sấu lớn sống gần người, như cá sấu nước mặn ở bắc Úc và Đông Nam Á hải đảo, cá sấu sông Nile ở châu Phi. Ở những nơi đó, người dân và du khách được nhắc nhở thường xuyên.
• Ở Việt Nam: cá sấu hoang dã rất hiếm, sống trong khu bảo tồn như Bàu Sấu ở Vườn quốc gia Cát Tiên. Rủi ro thường gặp hơn là cá sấu nuôi sổng chuồng khi trang trại bị ngập lũ. Cá mập cắn người ở biển Việt Nam rất hiếm.

Cá sấu: những điều vùng có cá sấu luôn dặn

Các chương trình an toàn cá sấu ở bắc Úc (như chiến dịch "Be Crocwise" của bang Queensland) và các vườn quốc gia có cá sấu đều xoay quanh một ý: cá sấu phục kích từ dưới nước, nên đừng cho nó cơ hội.

• Tin biển báo. Biển cảnh báo cá sấu nghĩa là có cá sấu, dù hôm nay không thấy con nào.
• Không bơi, không lội ở sông, đầm, cửa sông, bãi biển vùng có cá sấu, kể cả nước trông trong và nông.
• Đứng xa mép nước khi câu cá, ngắm cảnh, chụp ảnh. Cá sấu có thể lao lên bờ rất nhanh trong khoảng cách ngắn.
• Không làm cá, rửa đồ ăn, bỏ thức ăn thừa ở mép nước; không cho cá sấu ăn.
• Không cắm trại sát mép nước ở vùng có cá sấu.
• Không đi dọc mép nước lúc chạng vạng, ban đêm.
• Đứng vững trên thuyền, không thò tay, chân ra ngoài mạn thuyền nhỏ.

Cá sấu sổng chuồng sau lũ

Khi có tin cá sấu nuôi sổng chuồng ở địa phương: không lội nước ngập, không cho trẻ chơi ở mương, ao gần trại; thấy cá sấu thì tránh xa, báo ngay chính quyền xã, công an, kiểm lâm. Không tự bắt, không vây đánh. (Đi lại trong nước lũ đã có cẩm nang thiên tai riêng.)

Cá mập: giảm rủi ro khi tắm biển, lặn biển

Ở những nước có nhiều cá mập ven bờ như Úc, Nam Phi, một số bãi có lưới chắn, trạm quan sát cá mập hoặc hệ thống cảnh báo. Hãy hỏi cứu hộ bãi tắm về cách họ báo động.

Nếu thấy cá mập ở gần

1. Bình tĩnh, không đập nước loạn xạ. Chuyển động hỗn loạn thu hút sự chú ý.
2. Rời khỏi nước một cách đều đặn, nhanh nhưng không hoảng, về phía bờ hoặc thuyền gần nhất.
3. Giữ mắt nhìn về phía cá mập nếu có thể.
4. Báo cứu hộ, báo người xung quanh.
5. Nếu bị cá mập áp sát tấn công, các hướng dẫn thường khuyên chống trả vào vùng mắt, mang của nó bằng bất cứ thứ gì trong tay — đây là tình huống cực hiếm.

Nếu có người bị cắn

• Đưa người ra khỏi nước càng nhanh càng tốt, gọi cứu hộ bãi tắm và số cấp cứu tại chỗ (ở Việt Nam là 115).
• Cầm máu bằng cách ép mạnh trực tiếp lên vết thương bằng khăn, vải sạch; nếu đã học dùng garo cầm máu cho vết thương chảy máu ồ ạt ở chân tay thì làm theo đúng cách đã học.
• Giữ ấm, đặt nằm, theo dõi tỉnh táo và hơi thở tới khi đội cấp cứu tới.

Đừng để nỗi sợ che mất rủi ro thật

Phim ảnh làm cá mập, cá sấu thành biểu tượng của nỗi sợ dưới nước. Nhưng khi đi biển, những thứ cần lo trước là: dòng chảy xa bờ, sóng lớn, say nắng, bơi khi đã uống rượu bia, trẻ không có người lớn trông — những chuyện đã có cẩm nang biển riêng. Sợ cá mập mà bơi ngoài vùng cứu hộ là đổi một rủi ro nhỏ lấy một rủi ro lớn hơn.

Tham quan trại cá sấu: đứng sau lan can

Ở nhiều khu du lịch có trại cá sấu, điểm câu cá sấu. Cá sấu ở đó vẫn là cá sấu thật: phản xạ đớp rất nhanh. Đứng sau lan can, không cho tay qua song chắn, không ngồi lên thành hồ để chụp ảnh, bế trẻ nhỏ thay vì để trẻ đứng bám rào. Làm theo hướng dẫn của nhân viên, không tự ném đồ ăn.

Việc làm được ngay và học thêm ở đâu

• Trước chuyến đi biển, đi sông ở nước ngoài: đọc trang an toàn của chính quyền, vườn quốc gia nơi đến (ví dụ trang "Be Crocwise" của Queensland nếu tới bắc Úc).
• Chỉ tắm ở bãi có cứu hộ, nhìn cờ, nghe còi.
• Học bơi, học nổi và học sơ cứu cầm máu ở lớp của Hội Chữ thập đỏ.
• Khi ở gần trại nuôi cá sấu mùa lũ: theo dõi thông báo của chính quyền địa phương.