Bị ong vò vẽ, ong bắp cày tấn công, khác với gặp chó: lúc này phải chạy. Kéo áo che mặt và đầu, chạy thẳng ra xa khỏi tổ càng nhanh càng tốt, tới khi ong không còn bám theo, và tìm chỗ kín như trong nhà, trong ô tô đóng cửa. Không đứng lại đập ong, không nhảy xuống nước để trốn. Ai bị đốt nhiều nốt, bị đốt vào mặt cổ, hoặc có dấu hiệu khó thở, nổi mẩn, choáng: gọi 115 và đi viện ngay, kể cả khi lúc đầu thấy còn khoẻ.
Ong là loài duy nhất trong danh mục này mà câu trả lời cho "chạy hay đứng yên" là chạy. Lý do nằm ở cách cả đàn ong bảo vệ tổ.
Vì sao với ong thì phải chạy
- Ong tấn công theo đàn. Khi tổ bị động, ong lính bay ra rất đông. Đứng yên giữa đàn ong là tiếp tục bị đốt.
- Ong đánh dấu mục tiêu bằng mùi. Ong đốt để lại chất báo động khiến ong khác lao vào cùng chỗ đó. Ở lại càng lâu, càng bị đốt nhiều.
- Ong bảo vệ một vùng quanh tổ, không đuổi vô hạn. Ra khỏi vùng đó, phần lớn ong sẽ quay về.
- Ong vò vẽ, ong bắp cày đốt được nhiều lần vì ngòi không bị đứt lại như ong mật.
Ở Việt Nam, những vụ ong đốt nghiêm trọng thường do ong vò vẽ, ong bắp cày (ong đất, ong khoái, ong vàng...) làm tổ trên cây, bụi rậm, mái hiên, hốc đất ven đường, nương rẫy. Người bị nặng thường là người vô tình chạm vào tổ khi phát cỏ, hái quả, leo cây, hoặc trẻ em ném đá vào tổ.
Chạy thế nào cho đúng
- Che mặt và đầu. Kéo vạt áo, mũ, khăn, áo khoác trùm lên. Ong hay nhắm vào mặt, đầu, cổ — những chỗ đốt nguy hiểm nhất. Đừng để áo che mắt tới mức không thấy đường.
- Chạy thẳng ra xa tổ. Không chạy vòng quanh, không chạy qua lại. Chọn hướng thoáng, ít vật cản.
- Tìm chỗ kín: vào nhà và đóng cửa, vào ô tô đóng kính. Vài con ong theo vào thì vẫn ít hơn nhiều so với ở ngoài.
- Đừng dừng lại đập ong. Vung tay, đập ong làm ong càng hung hăng và làm mình chậm lại.
- Cảnh báo người xung quanh tránh khu vực tổ.
- Khi đã thoát, kiểm tra số nốt đốt và tình trạng sức khoẻ, xem phần dưới.
Vì sao không nhảy xuống nước
Nhảy xuống ao, sông để trốn ong là mẹo truyền miệng nguy hiểm. Ong có thể bay lượn chờ trên mặt nước; người phải ngoi lên thở và bị đốt vào đầu, mặt. Người bị đốt nhiều đang choáng, đau mà ở dưới nước còn có nguy cơ đuối nước.
Ong đốt bao nhiêu nốt thì nguy hiểm
Không có con số an toàn tuyệt đối. Nguy hiểm đến từ hai đường khác nhau:
| Kiểu nguy hiểm | Gặp ở ai | Dấu hiệu | Việc cần làm |
|---|---|---|---|
| Sốc phản vệ (dị ứng nặng) | Người có cơ địa dị ứng, có thể chỉ sau một nốt đốt | Khó thở, khò khè, sưng môi lưỡi họng, nổi mẩn khắp người, choáng, tụt huyết áp, nôn | Gọi 115 ngay; nếu người đó có bút tiêm adrenaline bác sĩ kê thì dùng theo hướng dẫn |
| Nhiễm độc do nhiều nốt đốt | Bất kỳ ai, nhất là trẻ em, người già, người bệnh mạn tính | Ban đầu có thể chỉ đau, sưng; sau nhiều giờ có thể xuất hiện nước tiểu sẫm, tiểu ít, mệt, khó thở | Đi viện ngay dù lúc đầu thấy ổn |
| Đốt ở mặt, cổ, trong miệng | Bất kỳ ai | Sưng có thể làm hẹp đường thở | Đi viện ngay |
| Một vài nốt, không dị ứng | Người khoẻ | Đau, sưng, đỏ tại chỗ | Chườm lạnh, theo dõi; sưng lan rộng, sốt, mệt thì đi khám |
Các bác sĩ chống độc ở Việt Nam nhiều lần cảnh báo: người bị ong vò vẽ đốt nhiều nốt có thể bị tổn thương thận, gan, tan máu, và những biến chứng này xuất hiện muộn. Người bệnh tưởng đã đỡ, ở nhà, tới khi vào viện thì đã nặng. Vì vậy với ong đốt nhiều nốt, luôn đi viện, không chờ xem.
Sơ cứu tại chỗ trong lúc chờ đi viện
- Đưa người ra khỏi khu vực có ong, để nằm hoặc ngồi nơi thoáng.
- Gọi 115 nếu nhiều nốt đốt hoặc có dấu hiệu dị ứng.
- Nếu là ong mật và ngòi còn cắm, gạt ngòi ra bằng mép thẻ cứng hoặc móng tay. Ong vò vẽ, ong bắp cày thường không để lại ngòi.
- Rửa nốt đốt bằng nước sạch và xà phòng, chườm lạnh để giảm đau sưng.
- Tháo nhẫn, vòng, đồng hồ trước khi tay sưng.
- Không đắp lá, đắp thuốc lào, bôi dầu, chích nặn nốt đốt. Không tự uống thuốc lạ.
Phòng trước: thấy tổ thì làm gì
- Quan sát trước khi phát cỏ, tỉa cây, hái quả, leo cây: có ong bay ra vào một chỗ không, có tổ treo hoặc lỗ đất có ong không.
- Không tự đốt, chọc, phun thuốc vào tổ ong vò vẽ, ong bắp cày. Báo chính quyền xã, phường hoặc liên hệ lực lượng cứu nạn cứu hộ, đơn vị chuyên xử lý.
- Dặn trẻ không ném đá, không chọc gậy vào tổ ong, thấy tổ thì đi xa và báo người lớn.
- Khi đi rẫy, đi rừng: mặc áo dài tay, đội mũ, tránh nước hoa nồng, đi theo nhóm.
- Người có tiền sử dị ứng ong: hỏi bác sĩ về kế hoạch xử trí, mang theo thuốc được kê.
Ong mật và ong vò vẽ khác nhau thế nào
| Đặc điểm | Ong mật | Ong vò vẽ, ong bắp cày |
|---|---|---|
| Ngòi | Có ngòi răng cưa, đốt một lần rồi ngòi ở lại trong da | Ngòi trơn, đốt được nhiều lần |
| Tổ | Trong hốc cây, thùng nuôi, tổ sáp | Tổ giấy treo trên cây, mái hiên, hoặc trong hốc đất |
| Tính khí | Thường chỉ đốt khi tổ bị động | Dễ bị kích động hơn, có thể đuổi xa hơn |
Cả hai đều có thể gây sốc phản vệ ở người dị ứng, và đều nguy hiểm khi đốt nhiều nốt.
Việc làm được ngay và học thêm ở đâu
- Đi một vòng quanh nhà, mái hiên, cây trong vườn, xem có tổ ong mới không, nhất là cuối mùa hè, mùa thu khi tổ to dần.
- Kể cho cả nhà nghe quy tắc ngược đời này: gặp chó thì đứng yên, gặp đàn ong thì che mặt chạy.
- Học sơ cứu ở lớp của Hội Chữ thập đỏ địa phương, có phần nhận biết và xử trí sốc phản vệ.
- Lưu số 115 và địa chỉ cơ sở y tế gần nơi làm nương rẫy, đi rừng.
Câu hỏi thường gặp
Bị ong vò vẽ đuổi thì chạy thế nào?
Kéo áo che mặt và đầu, chạy thẳng ra xa tổ càng nhanh càng tốt, tìm chỗ kín như trong nhà hoặc ô tô đóng cửa. Không dừng lại đập ong, không chạy vòng quanh và không nhảy xuống nước.
Bị ong đốt nhiều nốt có cần đi viện không?
Luôn cần đi viện. Nọc nhiều nốt đốt có thể gây tổn thương thận, gan, tan máu với biểu hiện xuất hiện muộn sau nhiều giờ. Người bị đốt nhiều nốt dù thấy khoẻ vẫn phải được bác sĩ theo dõi.
Có nên nhảy xuống nước để trốn ong không?
Không nên. Ong có thể lượn chờ trên mặt nước, người phải ngoi lên thở sẽ bị đốt vào đầu, mặt. Người đang choáng vì nọc ong ở dưới nước còn có nguy cơ đuối nước.
Dấu hiệu sốc phản vệ do ong đốt là gì?
Khó thở, khò khè, sưng môi lưỡi họng, nổi mẩn khắp người, choáng váng, nôn, có thể ngất. Đây là cấp cứu: gọi 115 ngay, và dùng bút tiêm adrenaline nếu người đó có thuốc bác sĩ kê.
Ong vò vẽ đốt có để lại ngòi không?
Thường không. Ong vò vẽ và ong bắp cày đốt được nhiều lần mà không mất ngòi. Ong mật thì để lại ngòi trong da; gạt ngòi ra bằng mép thẻ cứng, không bóp nặn.
