Đứng hình khi thảm hoạ ập tới: chuyện gì xảy ra trong đầu và cách vượt qua

Đứng hình khi thảm hoạ ập tới là tình trạng một người tỉnh táo, không bị thương, nhưng không làm gì cả: ngồi yên trên ghế, đứng nhìn, hoặc lặp đi lặp lại một việc vô ích. Nguyên nhân chính không phải sự hèn nhát mà là não không tìm thấy sẵn một "kịch bản" hành động cho tình huống quá mới và quá gấp. Cách phòng là tập trước những việc cần làm cho tới khi thành thói quen; cách giúp người đang đứng hình là gọi tên họ, ra lệnh thật ngắn và dắt họ đi. Việc đầu tiên vẫn là rời khỏi chỗ nguy hiểm, rồi gọi 114 hoặc 115.

Đứng hình trông như thế nào

Trong lời kể của người sống sót qua các vụ cháy, tai nạn, có những chi tiết lặp lại một cách lạ lùng: một hành khách vẫn ngồi thắt dây an toàn khi những người quanh mình đã đứng dậy; một người đứng giữa phòng nhìn khói mà không bước; một người cứ cố mở một cánh cửa theo cùng một cách dù nó không mở. Họ không ngất, không bị kẹt, họ nghe thấy và nhìn thấy. Họ chỉ không làm gì có ích.

Bài này không giảng lại phản ứng "chiến – chạy – đông cứng" nói chung của cơ thể, vốn đã có ở wiki khác trong hệ, cũng không nói về tốc độ phản xạ. Ở đây ta tập trung vào một câu hỏi cụ thể: vì sao người ta không hành động lúc cần thoát, và làm gì với điều đó.

Giả thuyết của John Leach: não thiếu kịch bản

John Leach, nhà tâm lý học người Anh chuyên nghiên cứu tâm lý sinh tồn, công bố năm 2004 trên tạp chí y học hàng không một bài báo khoa học có tên đại ý "Vì sao người ta đông cứng trong tình huống khẩn cấp". Ông đưa ra một ước lượng thường được trích lại: trong một thảm hoạ bất ngờ, khoảng 10–15% người giữ được bình tĩnh và hành động hợp lý; khoảng 75% rơi vào trạng thái bối rối, chậm chạp, khó suy nghĩ; và khoảng 10–15% có phản ứng sai, phản tác dụng. Đây là ước lượng tổng hợp từ nhiều nguồn quan sát, không phải số đo chính xác cho mọi tình huống.

Lời giải thích của Leach như sau. Bình thường, khi gặp việc quen, não dùng những "kịch bản" sẵn có — chuỗi hành động đã tự động hoá như đi xe, bật bếp. Khi gặp tình huống hoàn toàn mới, não phải tự dựng kịch bản mới. Việc đó cần thời gian và cần trí nhớ làm việc — phần "bàn làm việc" trong đầu chỉ chứa được vài thứ cùng lúc. Trong căng thẳng cực độ, khả năng ấy còn giảm đi. Kết quả là một khoảng trống: não chưa dựng xong kế hoạch, cơ thể chưa nhận lệnh, người đứng yên.

Một biểu hiện khác của cùng hiện tượng: người ta làm theo kịch bản quen dù nó không hợp. Hành khách trên máy bay cố tháo dây an toàn bằng cách bấm nút như dây an toàn ô tô, dù khoá máy bay là loại lật. Người trong nhà cháy đi tìm công tắc đèn trong khi điện đã mất.

Bảng: ba kiểu phản ứng thường gặp

Vì sao tập luyện chống được đứng hình

Nếu đứng hình là do thiếu kịch bản, thì cách chữa là đưa kịch bản vào trước. Đó chính là lý do ngành hàng không bắt hành khách nghe phổ biến an toàn mỗi chuyến bay, lý do lính cứu hoả, phi công, nhân viên y tế tập đi tập lại những tình huống mà có khi cả đời họ chỉ gặp một lần.

Một kịch bản đã tập thì não chỉ cần "bấm nút chạy", không cần dựng từ đầu. Với người thường, kịch bản không cần phức tạp:

• Đã tự tay sờ thử cánh cửa phòng, đã bò thấp một lần từ phòng ngủ ra cửa.
• Đã đi bộ tới cầu thang thoát hiểm ở chỗ làm, ở khách sạn.
• Đã đọc to địa chỉ nhà mình như đang gọi 114.
• Đã thử mở ô cửa lồng sắt, cửa lên sân thượng trong lúc tắt đèn.

Mỗi động tác đã làm bằng tay chân một lần là một mảnh kịch bản não có thể lôi ra ngay.

Khi chính mình thấy đầu óc trống rỗng

Nếu đang ở trong tình huống nguy cấp và thấy mình "không nghĩ được gì":

1. Chọn một việc nhỏ nhất có thể làm ngay: đứng dậy. Cúi xuống. Bước về phía cửa. Một hành động nhỏ thường kéo theo hành động tiếp theo.
2. Nói thành tiếng việc mình đang làm: "Ra cửa. Cầu thang bên trái." Lời nói giúp sắp xếp suy nghĩ.
3. Đừng cố giải quyết mọi thứ cùng lúc. Chỉ cần ra khỏi chỗ nguy hiểm. Gọi điện, tìm người, lo đồ đạc là việc của mấy phút sau.
4. Đi theo người đang hành động đúng — người đi về phía biển lối thoát, nhân viên mặc đồng phục đang hướng dẫn.

Giúp một người đang đứng hình

Tiếp viên hàng không được huấn luyện ra lệnh bằng những câu rất ngắn, to, dứt khoát khi sơ tán, chính vì nhiều hành khách sẽ không tự phản ứng. Ai cũng có thể dùng cách ấy:

• Gọi tên nếu biết, hoặc nhìn thẳng vào mắt: "Anh! Nhìn tôi."
• Ra lệnh ngắn, một việc một lần: "Đứng dậy." — "Đi theo tôi." — "Cúi xuống." Tránh câu dài, tránh giải thích.
• Chạm và dắt: nắm tay, khoác vai, kéo đi. Người đang bối rối thường đi theo một bàn tay.
• Chỉ hướng cụ thể: "Cửa kia", không phải "ra ngoài đi".
• Không mắng, không giảng giải. Lúc đó họ không xử lý nổi thông tin dài.

Với trẻ con, người già, người đang say: đừng hỏi "có đi không", cứ nói "đi nào" và đưa họ đi.

Đứng hình không phải là hèn nhát

Nhiều người sống sót sau thảm hoạ day dứt vì "lúc đó mình chẳng làm gì". Cần nói rõ: đứng hình là cách bộ não con người phản ứng trước tình huống quá sức, không phải thước đo nhân cách. Người được tập thì phản ứng tốt hơn, chỉ vậy thôi. Nếu cảm giác day dứt kéo dài, có bài riêng về cú sốc tinh thần sau khi thoát nạn trong danh mục này.

Việc làm được ngay và tìm hiểu thêm ở đâu

• Chọn một tình huống — cháy nhà ban đêm — và tập đúng một lần với cả nhà: chuông kêu, đứng dậy, sờ cửa, bò thấp, ra điểm hẹn.
• Lần tới đi máy bay, nghe phổ biến an toàn và tự đếm số hàng ghế tới cửa thoát gần nhất.
• Đọc The Unthinkable của Amanda Ripley và các bài viết phổ thông về nghiên cứu của John Leach (tiếng Anh).
• Học một lớp sơ cứu của Hội Chữ thập đỏ: ngoài kỹ năng, lớp học cho bạn thêm những "kịch bản" sẵn sàng.