Chuột kangaroo nhảy né và đá rắn đuôi chuông: cuộc đọ phản xạ trong đêm

Chuột kangaroo ở sa mạc Bắc Mỹ thoát cú đớp của rắn đuôi chuông bằng một cú bật nhảy thẳng lên, nhanh tới mức nhiều lần nó đã ở trên không trước khi răng rắn kịp chạm; có lúc nó còn xoay người giữa không trung và đá trúng đầu rắn. Những cảnh này được ghi lại bằng camera tốc độ cao ngoài thực địa trong các nghiên cứu công bố từ năm 2017. Chúng cho thấy cuộc đọ phản xạ giữa rắn và chuột diễn ra trong khoảng thời gian chưa bằng một cái chớp mắt.

Con chuột có đôi chân sau như kangaroo

Chuột kangaroo là tên chung của các loài trong chi Dipodomys, sống ở vùng khô hạn và sa mạc miền tây Bắc Mỹ. Dù tên gọi như vậy, chúng không họ hàng gì với kangaroo Úc; cái tên đến từ dáng di chuyển: chân sau rất dài và khoẻ, chân trước nhỏ, đuôi dài có chùm lông ở chóp giúp giữ thăng bằng khi nhảy.

Chúng hoạt động chủ yếu ban đêm, ăn hạt, và nổi tiếng trong giới sinh lý học vì có thể sống mà gần như không cần uống nước, lấy nước từ quá trình chuyển hoá thức ăn khô. Nhưng ở đây, điều đáng chú ý là khả năng thoát thân.

Thí nghiệm ngoài sa mạc: camera tốc độ cao lúc nửa đêm

Từ giữa thập niên 2010, một nhóm nghiên cứu gồm Timothy Higham (Đại học California, Riverside), Rulon Clark (Đại học bang San Diego), Grace Freymiller, Malachi Whitford và cộng sự đặt camera tốc độ cao ngoài thực địa ở sa mạc tây nam nước Mỹ, quay cảnh rắn đuôi chuông phục kích chuột kangaroo vào ban đêm. Họ dùng đèn hồng ngoại để không làm ảnh hưởng tới con vật.

Các kết quả, công bố trên những tạp chí như Biological Journal of the Linnean Society và Functional Ecology, cho thấy:

Truyền thông đại chúng gọi cú đá là "kiểu ninja". Các nhà nghiên cứu thì nhấn mạnh hướng nhảy thay đổi và khó đoán, tương tự cách các con mồi khác dùng sự bất định để thoát thân.

Đôi tai nghe được tiếng sát thủ

Một chìa khoá cho phản xạ nhanh là thính giác. Chuột kangaroo có bầu tai giữa phình rất to trong hộp sọ — phần xương bao quanh tai giữa. Từ thập niên 1960, nhà nghiên cứu Douglas Webster đã chỉ ra rằng cấu trúc này giúp chúng nghe rõ những âm thanh tần số thấp, gồm tiếng vỗ cánh gần như không tiếng của cú và tiếng sượt nhẹ khi rắn bắt đầu lao tới.

Trong thí nghiệm của Webster, chuột kangaroo nguyên vẹn né được cú và rắn rất tốt; khi khả năng khuếch đại của bầu tai bị giảm, chúng bị bắt nhiều hơn hẳn. Đây là ví dụ đẹp cho thấy giác quan, chứ không chỉ cơ bắp, quyết định cuộc thoát thân.

Giậm chân và hất cát: nói chuyện với rắn

Chuột kangaroo không chỉ chờ bị tấn công. Nghiên cứu của nhà sinh học Jan Randall và cộng sự mô tả nhiều loài chuột kangaroo giậm chân xuống đất tạo nhịp trống khi phát hiện rắn. Khi rắn đã bị phát hiện, chuột có thể tiến lại gần một cách thận trọng và hất cát vào nó.

Nhiều nhà khoa học cho rằng đây là những tín hiệu báo với rắn rằng "mày đã bị lộ" — với một kẻ săn phục kích, mất yếu tố bất ngờ thường đồng nghĩa với việc bỏ chỗ nằm. Tiếng giậm chân cũng có thể báo cho đồng loại và con non. Ý nghĩa chính xác của từng kiểu tín hiệu vẫn còn được nghiên cứu tiếp.

Sóc đất và chiếc đuôi nóng

Một ví dụ cùng kiểu là sóc đất California. Chúng vẫy đuôi trước rắn đuôi chuông, và nghiên cứu công bố trên PNAS năm 2007 phát hiện sóc làm đuôi nóng lên khi đối mặt rắn đuôi chuông — loài có hố cảm nhận nhiệt — nhưng không làm vậy với rắn không có hố này. Con vật dường như "nói" bằng đúng ngôn ngữ mà kẻ săn hiểu.

Rắn đuôi chuông: kẻ săn phục kích

Để hiểu vì sao phản xạ của chuột quan trọng, cần hiểu cách rắn đuôi chuông săn. Chúng thường nằm cuộn bất động hàng giờ cạnh lối đi của chuột, dùng hố cảm nhiệt giữa mắt và mũi để "thấy" thân nhiệt con mồi trong đêm. Khi con mồi vào tầm, rắn lao ra một nhát rất nhanh.

Với kẻ săn phục kích, cú lao đầu tiên là gần như tất cả: nếu hụt, con mồi đã cảnh giác và nó phải chờ lượt khác. Vì thế cuộc đọ sức được quyết định trong vài phần trăm giây — đúng khoảng thời gian mà camera tốc độ cao mới bắt được.

Bài học cho người đi bộ đường mòn

Con người không có phản xạ của chuột kangaroo, và cũng không cần. Rắn không săn người; phần lớn vết cắn xảy ra khi người vô tình giẫm, thò tay vào chỗ rắn nằm, hoặc cố bắt, đuổi, đánh rắn. Vì thế khuyến cáo cho người đi rừng, đi đường mòn đều nhấn mạnh tránh chứ không phải phản xạ:

• Đi giày kín, quần dài khi vào đường mòn cỏ rậm, nhất là lúc chạng vạng và ban đêm.
• Soi đèn trước bước chân, không thò tay vào hốc đá, bụi rậm, đống củi.
• Gặp rắn thì đứng yên, rồi lùi chậm ra xa; không đuổi, không đánh, không cố chụp ảnh sát.
• Bị rắn cắn: giữ bình tĩnh, hạn chế cử động chi bị cắn, gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất càng sớm càng tốt. Không rạch, không hút nọc, không đắp lá.

Cách xử lý chi tiết khi gặp rắn và khi bị rắn cắn được viết riêng ở các bài khác trong hệ; điều cần nhớ ở đây là người không nên thử "phản xạ nhanh hơn rắn".

Góc nhìn hôm nay: xem ở đâu, làm gì được ngay

• Video nghiên cứu. Các trường đại học tham gia nghiên cứu đã công bố video quay chậm cảnh chuột kangaroo né và đá rắn. Xem ở tốc độ chậm, bạn sẽ thấy cú bật xảy ra khi đầu rắn mới bắt đầu chuyển động.
• Bảo tàng tự nhiên. Nếu có dịp xem mẫu sọ gặm nhấm sa mạc, để ý phần bầu tai phình to ở đáy sọ chuột kangaroo — to bất thường so với kích thước đầu.
• Ở Việt Nam. Ta không có chuột kangaroo, nhưng có nhiều loài chuột, sóc sống chung với rắn. Khi đi vườn quốc gia, hãy để ý cách sóc kêu báo động và nhìn về một hướng — đôi khi đó là nơi có rắn hay chim săn. Quan sát từ xa, đi đúng lối mòn.
• Học sơ cứu. Một lớp sơ cứu cơ bản của Hội Chữ thập đỏ giúp bạn biết làm gì khi người đi cùng bị rắn cắn, trong lúc chờ cấp cứu.