Khi phải thoát hiểm, đi theo đám đông là đúng khi đám đông đang đi theo hướng dẫn của nhân viên, theo biển lối thoát và ra xa khói lửa; tự chọn lối khác là đúng khi đám đông đang dồn về một cửa đã tắc, đi về phía khói, đi vào thang máy hay lên một tầng cụt. Không có quy tắc "luôn theo" hay "luôn tách". Thứ giúp bạn chọn đúng là biết trước có những lối nào, rồi quan sát vài giây trước khi nhập dòng. Ra được rồi thì gọi 114 nếu chưa ai gọi.
Vì sao ta muốn đi theo người khác
Trong tình huống lạ và gấp, thông tin ít, thời gian càng ít. Cách nhanh nhất để đoán phải làm gì là nhìn người khác. Nhà tâm lý học Robert Cialdini gọi đó là "bằng chứng xã hội": khi không chắc, ta coi hành động của số đông là bằng chứng về điều đúng. Phần lớn thời gian, cách đoán ấy có lý — nhiều người cùng đi một hướng thường vì họ biết điều gì đó.
Đi cùng người khác còn cho cảm giác an toàn. Không ai muốn một mình rẽ sang một cánh cửa lạ trong khi mọi người đi hướng khác. Và trong các cuộc sơ tán thật, người ta hiếm khi đi một mình: họ đi theo nhóm gia đình, nhóm bạn, đồng nghiệp, chờ nhau, gọi nhau.
Bài này không bàn chuyện chen lấn, mật độ người hay "hoảng loạn đám đông" — những chủ đề ấy có ở wiki khác trong hệ. Ở đây chỉ một câu hỏi: lúc nào nên theo dòng người, lúc nào nên tự chọn lối.
Mô phỏng nói gì: không theo hết, cũng không tách hết
Năm 2000, nhóm nghiên cứu của Dirk Helbing công bố trên tạp chí Nature một mô hình máy tính mô phỏng người thoát khỏi căn phòng đầy khói, nơi tầm nhìn kém và không ai biết chắc cửa ở đâu. Họ thử thay đổi mức độ "bầy đàn" của từng người — từ hoàn toàn tự tìm đường đến hoàn toàn đi theo người bên cạnh.
Kết quả mô phỏng: nếu ai cũng chỉ tự tìm, nhiều người lạc lâu; nếu ai cũng chỉ đi theo người khác, cả nhóm dồn về một lối và bỏ qua những lối khác. Một sự pha trộn giữa tự quan sát và đi theo người khác cho kết quả tốt hơn cả hai cực. Đây là mô phỏng, không phải quan sát thực tế, nhưng nó khớp với lời khuyên của người làm an toàn: dùng đám đông như một nguồn thông tin, không phải như mệnh lệnh.
Khi nào nên theo, khi nào nên tách
| Tình huống | Nên làm |
|---|---|
| Nhân viên, bảo vệ, người phụ trách đang hướng dẫn một lối | Theo. Họ thường biết đám cháy ở đâu |
| Dòng người đi theo biển lối thoát, xa khói | Theo, giữ khoảng cách, không chen |
| Tất cả dồn về cửa chính, trong khi biển chỉ một lối khác vắng và thông | Cân nhắc tách ra đi lối kia |
| Dòng người đi về phía có khói, ánh lửa | Không theo. Tìm lối khác |
| Mọi người xếp hàng chờ thang máy | Không theo. Đi cầu thang bộ |
| Mọi người chạy lên tầng trên mà không biết phía trên có lối ra | Không theo, trừ khi đường xuống đã bị chặn và biết chắc trên có lối |
| Mọi người đứng yên, ngồi chờ | Không chờ. Đứng dậy đi, và nói người khác đi cùng |
Đọc đám đông trong vài giây
Trước khi nhập vào một dòng người, hãy tự hỏi ba câu, mất chừng ba giây:
- Họ đang đi về đâu? Về phía biển lối thoát, cầu thang bộ, cửa ra ngoài — hay về phía sảnh thang máy, phía khói?
- Có ai đang chỉ đường không? Người mặc đồng phục, người cầm loa, người phụ trách tầng.
- Có lối nào khác mình đã biết? Đây là lúc thói quen tìm hai lối ra khi bước vào phát huy tác dụng.
Nếu ba câu đều ổn, nhập dòng. Nếu một trong ba có vấn đề, đó là tín hiệu để tách.
Đi theo nhóm của mình: tốt và chưa tốt
Nghiên cứu về sơ tán cho thấy người ta thường thoát cùng nhóm thân, và điều đó có mặt tốt: không ai bị bỏ lại, người khoẻ đỡ người yếu. Nhưng nhóm cũng có thể làm chậm: chờ người đi vệ sinh chưa ra, quay lại tìm người lạc, cả nhóm đứng bàn nên đi đường nào.
- Hẹn trước điểm gặp ngoài toà nhà khi đi chơi, đi làm. Như vậy mỗi người có thể đi lối gần mình nhất mà không sợ lạc nhau.
- Phân công trước ai lo cho trẻ nhỏ, ai lo cho người lớn tuổi.
- Một người quyết, cả nhóm đi. Không bàn bạc lâu trong lúc khói đang lan.
Tách khỏi dòng người cũng phải an toàn
Tự chọn lối không có nghĩa là liều. Một vài điều cần nhớ:
- Chỉ đi lối mà bạn biết hoặc thấy rõ biển chỉ dẫn. Đừng mở bừa những cánh cửa không biết dẫn đi đâu.
- Sờ cửa trước khi mở nếu nghi có cháy phía sau.
- Không đi ngược chiều một dòng người đông trong hành lang hẹp — vừa nguy cho mình vừa cản người khác.
- Khi đã tách ra và thấy lối kia thông, hô to cho những người gần đó: "Lối này thông, đi lối này!" Bạn có thể là người kéo một phần đám đông sang lối vắng.
Uy tín của người hướng dẫn
Con người dễ làm theo người trông như có thẩm quyền: đồng phục, áo phản quang, giọng nói dứt khoát. Đó là lý do nhân viên được huấn luyện có vai trò rất lớn trong sơ tán. Nhưng chính vì vậy, người quản lý cần chắc rằng nhân viên của mình biết đường và biết đám cháy ở đâu — một chỉ dẫn sai từ người mặc đồng phục sẽ được rất nhiều người làm theo.
Nếu bạn là người hướng dẫn: nói ngắn, chỉ rõ hướng bằng tay, lặp lại. "Đi cầu thang bên phải. Không dùng thang máy."
Việc làm được ngay và tìm hiểu thêm ở đâu
- Ở chỗ làm, tìm hiểu ai là người phụ trách thoát nạn của tầng mình và lối nào họ sẽ hướng dẫn.
- Khi đi chơi với gia đình, luôn hẹn một điểm gặp ngoài toà nhà.
- Tập ba câu hỏi "đi về đâu, ai chỉ đường, còn lối nào" trong đầu mỗi lần thấy biển lối thoát.
- Tìm đọc bài báo của Helbing và cộng sự trên Nature năm 2000 về mô phỏng thoát hiểm, và cuốn Influence của Robert Cialdini về bằng chứng xã hội (tiếng Anh).
- Theo dõi khuyến cáo kỹ năng thoát nạn của Cục Cảnh sát PCCC và CNCH.
Câu hỏi thường gặp
Khi có cháy nên đi theo đám đông hay tự tìm lối thoát?
Theo đám đông khi họ đang đi theo hướng dẫn của nhân viên, theo biển lối thoát và ra xa khói. Tự chọn lối khác khi đám đông dồn về một cửa đã tắc, đi về phía khói, vào thang máy hoặc lên tầng cụt. Biết trước các lối ra giúp bạn chọn đúng.
Vì sao con người hay làm theo số đông khi gặp nguy hiểm?
Vì khi thông tin ít và thời gian gấp, hành động của số đông là cách đoán nhanh nhất xem nên làm gì, nhà tâm lý học Robert Cialdini gọi là bằng chứng xã hội. Đi cùng người khác cũng mang lại cảm giác an toàn.
Mô phỏng thoát hiểm của Helbing cho thấy điều gì?
Mô phỏng công bố trên Nature năm 2000 cho thấy trong phòng đầy khói, nếu ai cũng chỉ đi theo người khác thì cả nhóm dồn về một lối, còn nếu ai cũng chỉ tự tìm thì nhiều người lạc lâu. Pha trộn giữa tự quan sát và theo người khác cho kết quả tốt hơn.
Đi cùng gia đình thì thoát hiểm thế nào cho nhanh?
Hẹn trước điểm gặp ngoài toà nhà, phân công ai lo trẻ nhỏ và người lớn tuổi, và để một người quyết hướng đi. Không đứng bàn bạc hay quay lại tìm nhau trong lúc khói đang lan.
Thấy mọi người chờ thang máy khi có báo cháy thì làm gì?
Không chờ theo. Đi cầu thang bộ thoát hiểm và nói to cho người xung quanh đi cùng. Thang máy có thể dừng giữa chừng hoặc mở ra đúng tầng đang cháy.
