Diễn tập thoát hiểm ở cơ quan, trường học: làm thật chứ không cho có

Diễn tập thoát hiểm ở cơ quan, trường học chỉ có giá trị khi nó giống tình huống thật: không ai biết trước giờ chính xác, có một lối thoát bị coi như đã đầy khói, có người bấm giờ, có điểm danh ở điểm tập kết, và có buổi rút kinh nghiệm để sửa những gì vướng. Một buổi diễn tập làm cho có — báo trước từng phút, đứng sẵn ở cửa, chụp ảnh xong là về — không dạy được ai điều gì, thậm chí còn dạy sai: rằng thoát hiểm là việc dễ và chậm rãi. Khi có cháy thật, việc đầu tiên vẫn là đi ra và gọi 114.

Diễn tập để làm gì, nếu nhìn từ tâm lý

Các bài khác trong danh mục này đã chỉ ra: lúc nguy cấp, con người chần chừ khi chuông kêu, đi về lối quen, có người đứng hình vì không có sẵn kịch bản. Diễn tập là cách chữa cả ba cùng lúc:

• Rút ngắn chần chừ: người đã đứng dậy đi ra khi nghe chuông vài lần sẽ quen phản ứng đó.
• Mở rộng "lối quen": người đã đi qua cầu thang thoát hiểm phía sau một lần sẽ không còn coi nó là cánh cửa lạ.
• Nạp kịch bản: từng bước — rời bàn, ra cầu thang, xuống điểm tập kết, điểm danh — trở thành chuỗi việc não chỉ cần làm lại.
• Lộ ra chỗ hỏng khi chưa có ai bị hại: cửa thoát hiểm bị khoá, cầu thang chất đồ, chuông không nghe thấy ở phòng họp.

Mỗi lợi ích ấy chỉ đến khi buổi tập đủ giống thật để não coi nó là thật.

"Cho có" và "làm thật": khác nhau ở đâu

Thiết kế một buổi diễn tập có ích

Trước buổi tập

• Thông báo chung rằng sẽ có diễn tập trong khoảng thời gian nào đó, để không ai hoảng sợ thật hoặc gọi 114 nhầm. Báo trước với cảnh sát PCCC địa phương và ban quản lý toà nhà nếu cần.
• Chọn sẵn một kịch bản: cháy ở đâu, lối nào bị coi là có khói. Đặt người đứng ở lối đó với biển "có khói, đi lối khác".
• Cử người quan sát ở các điểm: cầu thang, hành lang, điểm tập kết. Họ không hướng dẫn, chỉ ghi lại.
• Lưu ý người đặc biệt: người khuyết tật, phụ nữ mang thai, người lớn tuổi — ai hỗ trợ họ, đi lối nào.

Trong buổi tập

• Phát tín hiệu bằng chính chuông báo cháy của toà nhà.
• Đi nhanh, không chạy. Không xô đẩy, không dùng thang máy.
• Không mang theo đồ, ngoài thứ đang cầm trên tay.
• Bấm giờ hai mốc: lúc phần lớn mọi người bắt đầu rời chỗ, và lúc người cuối cùng tới điểm tập kết.
• Điểm danh ngay tại điểm tập kết, báo người chỉ huy những ai chưa thấy.

Sau buổi tập

• Họp ngắn trong vòng một tuần. Người quan sát kể những gì họ thấy: ai không nghe chuông, cửa nào kẹt, ai quay lại lấy đồ, ai đứng ở hành lang hỏi chuyện.
• Ghi danh sách việc cần sửa, giao người, giao hạn.
• Lần diễn tập sau kiểm tra lại đúng những điểm đó.

Ở trường học: thật mà không làm trẻ sợ

Với học sinh, "làm thật" không có nghĩa là doạ dẫm. Không dùng lửa thật, khói thật, không đóng giả nạn nhân máu me, không hù doạ bất ngờ. Thật ở đây là: trẻ thật sự rời lớp, đi đúng lối, xuống đúng điểm tập kết, được điểm danh, và người lớn thật sự biết mất bao lâu. Sau buổi tập, dành vài phút cho trẻ hỏi han, kể lại cảm giác. Trẻ nào lo lắng nhiều, giáo viên nói chuyện riêng.

Vai trò cụ thể của thầy cô và cách tổ chức thoát hiểm theo từng lớp, từng tầng có bài riêng trong danh mục lối thoát nơi công cộng. Diễn tập thiên tai cho trẻ có ở wiki khác trong hệ.

Quy định và những mốc trong năm

Theo quy định hiện hành về phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ, các cơ sở thuộc diện quản lý phải có phương án chữa cháy, cứu nạn cứu hộ và tổ chức thực tập phương án. Văn bản gốc là Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ 2024, có hiệu lực từ 1/7/2025; chi tiết về đối tượng và tần suất nên hỏi cảnh sát PCCC địa phương. Nhiều nơi chọn tổ chức diễn tập quanh ngày 4/10, Ngày toàn dân phòng cháy và chữa cháy ở Việt Nam.

Nhưng quy định chỉ là mức tối thiểu. Một cơ quan có thể tập thêm những buổi nhỏ, nhanh, chỉ mười phút — ví dụ chỉ một tầng, chỉ thử lối thứ hai — mà vẫn rất có ích.

Những phản ứng hay gặp trong buổi tập và ý nghĩa của chúng

• "Biết là tập nên cứ từ từ." Đây chính là thói quen sẽ đi theo người đó vào ngày cháy thật. Người chỉ huy nên nhắc: tập như thật.
• Người ở lại làm việc vì "đang bận". Ghi lại, nói chuyện riêng. Ở một số nơi, lãnh đạo đi ra đầu tiên là cách nhanh nhất để mọi người nghiêm túc.
• Dồn hết về cầu thang chính dù có cầu thang phụ: dấu hiệu cần cho mọi người làm quen với lối phụ.
• Không ai biết điểm tập kết ở đâu: cần biển chỉ và nhắc lại.

Việc làm được ngay và tìm hiểu thêm ở đâu

• Hỏi ở chỗ làm, trường của con: lần diễn tập gần nhất là khi nào, có bấm giờ, có điểm danh không.
• Nếu bạn phụ trách an toàn: lên lịch một buổi tập ngắn có chặn một lối, với người quan sát và buổi rút kinh nghiệm.
• Tham khảo hướng dẫn tổ chức diễn tập sơ tán của Hiệp hội Phòng cháy Quốc gia Mỹ (NFPA) (tiếng Anh) và liên hệ cảnh sát PCCC địa phương để được hướng dẫn xây dựng, thực tập phương án.