Kế hoạch thoát hiểm gia đình là một tờ giấy vẽ sơ đồ nhà, trong đó mỗi phòng có hai lối ra, cả nhà có một điểm hẹn cố định ngoài nhà, và mỗi người biết rõ việc của mình — ai đánh thức con, ai đỡ ông bà, ai gọi 114 khi đã ra ngoài. Hiệp hội Phòng cháy Quốc gia Mỹ (NFPA) khuyên tập kế hoạch ít nhất hai lần mỗi năm, có một lần vào ban đêm. Giá trị lớn nhất của tờ giấy ấy không nằm ở hình vẽ, mà ở chỗ mọi quyết định khó đã được đưa ra từ lúc còn bình tĩnh.
Vì sao quyết định trước lại cứu được người
Khi có cháy, đầu óc con người làm việc kém đi rất nhiều. Người ta chần chừ, nghĩ "chắc không sao", có người đứng hình, có người quay lại lấy đồ. Các bài khác trong danh mục này đã nói về từng phản ứng ấy. Chúng có chung một gốc: não phải tự nghĩ ra cách làm trong lúc hoảng.
Kế hoạch thoát hiểm lấy bớt việc nghĩ ra khỏi lúc hoảng. Những câu hỏi như "đi đường nào", "gặp nhau ở đâu", "ai lo bé út" đã có câu trả lời. Lúc chuông kêu, não chỉ còn phải làm theo — và làm theo một việc đã tập thì nhanh hơn nhiều so với nghĩ ra một việc mới.
Năm bước lập kế hoạch
- Vẽ sơ đồ nhà trên một tờ giấy, mỗi tầng một hình. Đánh dấu cửa đi, cửa sổ, ban công, cầu thang, cửa lên sân thượng, ô lồng sắt mở được.
- Với mỗi phòng, vẽ hai mũi tên ra ngoài: lối chính (thường qua cửa phòng và cầu thang) và lối thứ hai (cửa sổ, ban công, sân thượng sang nhà bên). Phòng nào chưa có lối thứ hai, ghi chú lại — đó là việc cần sửa.
- Chọn điểm hẹn ngoài nhà, cách nhà một quãng an toàn và cố định: cột điện đầu ngõ, cổng nhà đối diện, gốc cây trước cửa. Không chọn chỗ phải băng qua đường lớn.
- Phân công: mỗi trẻ nhỏ, mỗi người già hay người khó đi lại có một người lớn phụ trách, và một người dự phòng nếu người phụ trách vắng nhà.
- Dán tờ kế hoạch ở chỗ cả nhà nhìn thấy, chụp ảnh lưu trong điện thoại từng người.
Áp vào nhà ở Việt Nam
| Kiểu nhà | Lối chính thường là | Lối thứ hai có thể là | Điểm cần để ý |
|---|---|---|---|
| Nhà ống, nhà phố 3–5 tầng | Cầu thang giữa nhà, cửa cuốn tầng trệt | Ô lồng sắt ban công, sân thượng sang nhà bên | Tầng trệt để xe; cửa cuốn mất điện; chìa khoá cửa tum |
| Phòng trọ, chung cư mini | Hành lang và cầu thang chung | Cầu thang thứ hai nếu có, cửa sổ phòng, sân thượng | Chỉ một cầu thang; bãi xe chung tầng một |
| Căn hộ chung cư cao tầng | Cầu thang thoát hiểm gần nhất | Cầu thang thoát hiểm thứ hai | Không dùng thang máy (chi tiết ở wiki khác trong hệ) |
| Nhà mái ngói, nhà vườn một tầng | Cửa chính | Cửa sau, cửa sổ phòng ngủ | Song cửa sổ; cửa sau khoá then cao |
Cách mở ô lồng sắt và làm lối thoát thứ hai cho nhà phố có bài riêng trong danh mục thoát khỏi đám cháy. Ở đây chỉ nhấn: kế hoạch nào cũng bắt đầu bằng câu hỏi "nếu cầu thang đầy khói thì ra bằng đâu".
Những điều nhỏ hay bị bỏ sót
- Chìa khoá. Cửa chính, cửa sân thượng, ô lồng sắt — chìa ở đâu? Treo cố định cạnh cửa, cả nhà biết.
- Địa chỉ. Mọi người, kể cả trẻ đã biết nói và người giúp việc, có đọc được địa chỉ nhà khi gọi 114 không?
- Người không biết kế hoạch. Khách ngủ lại, ông bà lên chơi, người giúp việc mới. Dành một phút chỉ cho họ lối ra và điểm hẹn.
- Thú cưng. Ghi rõ: không ai quay vào tìm. Báo lính cứu hoả.
- Đầu báo khói. Kế hoạch chỉ chạy khi có ai đó biết có cháy. Đánh dấu vị trí đầu báo trên sơ đồ.
- Phòng trú. Nếu không ra được, cả nhà sẽ trú ở phòng nào — phòng có cửa sổ trông ra đường, xa bếp và chỗ để xe.
Tập: làm thật chứ không đọc
NFPA khuyên tập kế hoạch ít nhất hai lần một năm. Một vài cách làm cho buổi tập có ích:
- Bắt đầu bằng tiếng chuông thật: bấm nút thử đầu báo khói.
- Tập từ phòng ngủ, vì cháy nhà gây chết người nhiều nhất khi đang ngủ.
- Tập một lần lối thứ hai: giả định cầu thang có khói, cả nhà đi lối ban công, sân thượng, hoặc vào phòng trú, chèn khăn, giả gọi 114.
- Tập bò thấp một đoạn.
- Bấm giờ từ lúc chuông kêu tới khi người cuối cùng tới điểm hẹn. Lần sau cố nhanh hơn.
- Một lần vào buổi tối, tắt đèn, để biết mọi thứ khác thế nào trong bóng tối.
Với trẻ nhỏ, hãy báo trước và giữ không khí nhẹ nhàng, như học một kỹ năng mới, không doạ dẫm. Cách tập thoát hiểm thiên tai với trẻ đã có ở wiki khác trong hệ; buổi tập cháy nhà chỉ cần con nhớ ba việc: nghe chuông là đi, cúi thấp, ra điểm hẹn.
Sau buổi tập: hỏi ba câu
- Chỗ nào làm cả nhà chậm lại? (Tìm chìa, cửa kẹt, con không dậy...)
- Có ai không biết phải làm gì?
- Lối thứ hai của phòng nào thật ra không dùng được?
Ghi lại và sửa từng chỗ. Một kế hoạch tốt là kế hoạch được sửa sau mỗi lần tập.
Những ngộ nhận khiến kế hoạch nằm trên giấy
- "Nhà nhỏ, ai chẳng biết đường ra." Biết đường lúc đèn sáng khác hẳn tìm đường trong khói đen lúc nửa đêm. Kế hoạch không dạy đường, nó dạy việc phải làm khi đường quen bị chặn.
- "Có chuyện thì gọi nhau là được." Trong khói, tiếng gọi lạc đi, điện thoại không biết để đâu. Điểm hẹn cố định thay cho mọi cuộc gọi.
- "Con còn bé, dạy làm gì." Trẻ ba bốn tuổi đã nhớ được "không trốn, đi ra, đứng ở cột điện". Đó là ba điều cứu mạng.
- "Lập một lần là xong." Nhà sửa lại, thêm người, đổi phòng ngủ, lắp thêm lồng sắt — mỗi lần như thế kế hoạch cần xem lại. Gắn việc xem lại với một mốc quen như dọn nhà cuối năm.
Việc làm được ngay và tìm hiểu thêm ở đâu
- Tối nay lấy một tờ giấy, cả nhà cùng vẽ sơ đồ. Trẻ con có thể tô màu các mũi tên.
- Chọn điểm hẹn và nói to cho mọi người nghe.
- Ghi ngày tập trên lịch: một buổi trong tháng này, một buổi sáu tháng sau.
- Tham khảo hướng dẫn và mẫu sơ đồ kế hoạch thoát hiểm tại nhà của NFPA (tiếng Anh, có mẫu in miễn phí), Hội Chữ thập đỏ Mỹ, và khuyến cáo kỹ năng thoát nạn tại nhà ở của Cục Cảnh sát PCCC và CNCH. Nhiều đơn vị cảnh sát PCCC địa phương có buổi hướng dẫn cho khu dân cư.
Câu hỏi thường gặp
Kế hoạch thoát hiểm gia đình gồm những gì?
Một sơ đồ nhà với hai lối ra cho mỗi phòng, một điểm hẹn cố định ngoài nhà, phân công ai đưa trẻ nhỏ và người già ra ngoài, vị trí chìa khoá và đầu báo khói, cùng một phòng trú nếu không thoát ra được. Kế hoạch được dán ở chỗ cả nhà nhìn thấy.
Vì sao mỗi phòng cần hai lối thoát?
Vì lối chính, thường là cửa phòng và cầu thang, có thể bị khói hay lửa chặn. Với nhà ống, cháy ở tầng trệt thường làm khói lấp đầy cầu thang duy nhất, nên lối thứ hai qua ban công, sân thượng là đường sống.
Bao lâu thì nên diễn tập thoát hiểm ở nhà?
NFPA khuyên tập ít nhất hai lần mỗi năm, trong đó có một lần vào ban đêm hoặc khi tắt đèn. Bấm giờ và sửa những chỗ làm cả nhà chậm lại sau mỗi lần tập.
Điểm hẹn khi thoát hiểm nên chọn ở đâu?
Một chỗ cố định, dễ nhận ra, cách nhà một quãng an toàn và không phải băng qua đường lớn, như cột điện đầu ngõ hay cổng nhà đối diện. Đếm người ở đó để biết ai còn thiếu và báo ngay cho lính cứu hoả.
Dạy trẻ kế hoạch thoát hiểm thế nào cho khỏi sợ?
Báo trước buổi tập, giữ không khí nhẹ nhàng như học một kỹ năng, cho con cùng vẽ sơ đồ và tô màu lối ra. Chỉ cần con nhớ vài việc: nghe chuông là đi, cúi thấp, ra điểm hẹn, không trốn.
