Xoáy nước và dòng chảy ngay dưới chân đập tràn là loại nước khó thoát nhất, kể cả với người bơi giỏi. Cách sống sót chắc chắn nhất là không xuống nước ở những chỗ đó: không tắm, không bơi, không lội, không câu cá sát chân đập, cửa xả, trụ cầu, khúc sông xoáy. Nếu có người bị cuốn, người trên bờ gọi ngay 114 hoặc 112, ném vật nổi có buộc dây từ xa, tuyệt đối không nhảy xuống theo.
Bài này giải thích vì sao những chỗ nước trông yên lành lại giữ người lại, cách nhận ra chúng từ trên bờ, và cái gì còn làm được nếu lỡ bị cuốn vào.
Dòng nước quẩn dưới chân đập tràn: "cái máy" không nhả người
Đập tràn thấp, đập dâng, đập ngăn mặn, bậc nước trên kênh thuỷ lợi thường trông vô hại: nước tràn qua mép đập thành một dải trắng, phía dưới sủi bọt, xa hơn lại phẳng lặng. Chính chỗ sủi bọt đó là nguy hiểm nhất.
Khi nước đổ qua mép đập xuống, nó lao sâu xuống đáy rồi trồi lên ở phía dưới một đoạn. Một phần nước trên mặt lại chảy ngược về phía chân đập, bị dòng đổ nhấn xuống lần nữa. Kết quả là một vòng nước quẩn liên tục, kéo vật trôi về phía đập, nhấn xuống, đẩy lên, rồi lại kéo về. Các cơ quan quản lý sông nước ở Mỹ gọi loại đập thấp này bằng biệt danh "cỗ máy nhấn chìm" vì số người tử vong ở đó.
Ba điều khiến chỗ này đặc biệt nguy hiểm:
- Nước sủi bọt chứa nhiều khí, nên kém đỡ người hơn nước thường. Người khó nổi, áo phao cũng nổi kém hơn.
- Dòng quẩn chạy dài suốt bề ngang đập. Bơi sang hai bên cũng có thể vẫn ở trong vòng quẩn.
- Nhìn từ trên đập hoặc từ hạ lưu, nó không có vẻ dữ. Nhiều người xuống tắm ngay chân đập vì thấy nước mát, nông, có bọt trắng như suối.
Xoáy nước trên sông: ở đâu, nhận ra thế nào
Xoáy hình thành khi dòng chảy gặp vật cản hoặc đổi hướng đột ngột. Nơi hay có xoáy:
- Sau trụ cầu, mố cầu, kè đá nhô ra: nước vòng qua vật cản, phía sau tạo vùng xoáy và dòng chảy ngược.
- Khúc sông cong: phía bờ lõm nước sâu, chảy mạnh, bờ dễ sạt.
- Chỗ hai dòng gặp nhau: cửa suối đổ ra sông, ngã ba sông.
- Hố sâu dưới đáy: chỗ từng hút cát, đào đất, đáy bị khoét.
- Cửa cống, cửa xả, cửa lấy nước của trạm bơm, thuỷ điện: nước bị hút mạnh về một điểm.
| Dấu hiệu nhìn từ bờ | Có thể là |
|---|---|
| Mặt nước có vòng xoay, rác, bọt quay tròn một chỗ | Xoáy |
| Dải bọt trắng nằm ngang sông, ngay dưới mép nước đổ | Dòng quẩn chân đập |
| Vật trôi bị kéo ngược lên phía đập rồi chìm, nổi lại | Dòng quẩn chân đập |
| Mặt nước phẳng lạ thường giữa vùng chảy gợn | Chỗ nước sâu, có thể có dòng ngầm |
| Nước đục ngầu, có cành cây, rác trôi nhanh, mực nước lên | Đang có lũ hoặc nước xả từ thượng nguồn — rời xa bờ |
Nước xả từ hồ thuỷ lợi, thuỷ điện
Ở hạ du các hồ chứa, mực nước có thể lên nhanh khi hồ xả, kể cả lúc trời không mưa tại chỗ. Bãi cát, bãi đá giữa lòng sông có thể bị cô lập trong ít phút. Chính quyền địa phương và đơn vị vận hành hồ thường có thông báo, còi hoặc loa trước khi xả; khi nghe thì rời khỏi lòng sông ngay. Lũ và lũ quét đã có cẩm nang riêng; ở đây chỉ cần nhớ: không cắm trại, không tắm, không câu cá trên bãi giữa lòng sông ở hạ du đập.
Nếu lỡ bị cuốn vào: những gì còn làm được
Không có kỹ thuật nào bảo đảm thoát khỏi dòng quẩn chân đập. Lời khuyên dưới đây là để tăng cơ hội, không phải để ai yên tâm xuống chỗ đó.
- Giữ hơi thở, nổi trước. Như mọi lần rơi xuống nước: đừng vùng vẫy, cố đưa mặt lên thở khi được đẩy lên.
- Không bơi ngược về phía nước đổ. Đó là hướng dòng quẩn đang kéo.
- Bám bất cứ thứ gì nổi: cành cây, can, áo phao, vật được ném xuống.
- Với xoáy trên sông, đừng gồng chống lại vòng xoay. Nhiều xoáy yếu dần ở rìa; tìm cách thoát ra phía ngoài vòng xoay, theo hướng xuôi dòng, rồi bơi chéo vào bờ.
- Khi đã ra khỏi: thả trôi ngửa, chân hướng xuôi dòng để chân gặp đá trước đầu, chọn chỗ nước chậm để vào bờ.
Các tài liệu cứu hộ nước xiết dành cho người được huấn luyện có những kỹ thuật riêng cho dòng quẩn, nhưng chúng được dạy kèm thiết bị, đồng đội và luyện tập — không phải thứ đọc một lần là làm được.
Người trên bờ: đừng thành nạn nhân thứ hai
Nhiều vụ ở chân đập, ở xoáy sông lấy đi nhiều người cùng lúc vì người thân, bạn bè lần lượt nhảy xuống cứu. Dòng quẩn không phân biệt người bơi giỏi hay kém.
- Gọi 114 hoặc 112 ngay, nói rõ vị trí: tên đập, cầu, thôn, xã, mốc dễ nhận.
- Ném vật nổi có buộc dây từ bờ hoặc từ trên đập: can nhựa rỗng buộc dây, phao tròn, áo phao. Ném vượt qua người rồi kéo dây cho vật nổi tới tầm tay họ.
- Không đứng trên mép đập trơn, không xuống chân đập. Đứng ở chỗ chắc chân.
- Theo dõi và chỉ vị trí cho lực lượng cứu hộ khi họ tới.
Cách cứu từ xa có ở bài Cứu người đuối nước: ném, đưa, đừng nhảy.
Việc làm được ngay và học thêm ở đâu
- Đi một vòng quanh khu nhà mình và chỉ cho con cháu: đập, cống, trạm bơm, khúc sông xoáy nào không được xuống. Nói lý do chứ đừng chỉ cấm.
- Tôn trọng biển cấm tắm, rào chắn ở đập, hồ thuỷ lợi. Chúng được đặt sau những lần có người chết.
- Treo một can nhựa buộc dây hoặc phao tròn ở bến, chòi canh, nhà gần đập để ai cũng lấy được.
- Học bơi và học nổi ở lớp có huấn luyện viên; học sơ cứu ở lớp của Hội Chữ thập đỏ địa phương.
- Đi chèo thuyền kayak, bè trên sông: hỏi người dẫn đường, đơn vị tổ chức về các đập và xoáy trên tuyến; lên bờ đi vòng qua đập, không thả thuyền qua.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tắm dưới chân đập tràn lại nguy hiểm?
Vì nước đổ qua đập tạo một vòng nước quẩn liên tục, kéo người ngược về phía đập, nhấn xuống rồi đẩy lên, lặp đi lặp lại. Nước sủi bọt nhiều khí nên khó nổi. Người bơi giỏi cũng khó thoát, nên tốt nhất là không xuống nước gần chân đập.
Bị cuốn vào xoáy nước thì phải làm sao?
Giữ bình tĩnh, nổi và lấy hơi khi được đẩy lên, đừng gồng chống vòng xoay. Tìm cách ra phía rìa xoáy theo hướng xuôi dòng, bám bất cứ vật nổi nào, rồi thả trôi ngửa, chân hướng xuôi dòng và bơi chéo vào bờ ở chỗ nước chậm.
Làm sao nhận biết chỗ sông có xoáy?
Nhìn mặt nước có vòng xoay, rác và bọt quay tròn một chỗ; sau trụ cầu, kè đá, khúc sông cong, ngã ba sông, cửa cống thường có xoáy. Chỗ mặt nước phẳng lạ giữa vùng chảy gợn có thể là chỗ sâu.
Thấy người bị cuốn ở chân đập phải làm gì?
Gọi 114 hoặc 112, nói rõ vị trí. Ném vật nổi có buộc dây từ chỗ đứng chắc chân, không nhảy xuống và không xuống mép đập trơn. Theo dõi, chỉ vị trí cho cứu hộ khi họ tới.
Hồ thuỷ điện xả nước có báo trước không?
Đơn vị vận hành và chính quyền địa phương thường thông báo, có còi hoặc loa trước khi xả. Khi nghe thấy, rời khỏi lòng sông và bãi giữa sông ngay. Ở hạ du hồ chứa, không nên cắm trại hay tắm trên bãi giữa lòng sông.