Bị chuột rút khi đang bơi, việc đầu tiên là dừng bơi, chuyển sang nổi ngửa và gọi người gần nhất. Khi đã nổi ổn, từ từ duỗi cơ bị co: chuột rút bắp chân thì kéo mũi bàn chân về phía ống chân, chuột rút đùi thì duỗi thẳng chân. Cơn co thường dịu đi sau ít phút; khi đỡ thì bơi chậm vào bờ bằng tay và chân lành, nghỉ hẳn buổi đó.
Chuột rút tự nó hiếm khi làm chết đuối. Thứ nguy hiểm là cơn hoảng đi kèm: đau buốt bất ngờ, người co lại, vùng vẫy, sặc nước. Biết trước phải làm gì thì một cơn chuột rút chỉ là vài phút khó chịu.
Chuột rút là gì, vì sao hay gặp khi bơi
Chuột rút là khi một cơ co thắt đột ngột, không tự duỗi ra được, gây đau và cứng. Khi bơi, hay gặp nhất ở bắp chân, sau đó là lòng bàn chân, mặt sau đùi, đôi khi ở tay.
Nguyên nhân chính xác của chuột rút do vận động vẫn còn được giới y học nghiên cứu. Các yếu tố hay được nhắc tới:
- Cơ mệt: bơi lâu, bơi quá sức so với thói quen, lâu ngày mới bơi lại.
- Nước lạnh: cơ co lại, kém linh hoạt.
- Bàn chân duỗi mũi kéo dài: khi đạp chân kiểu bơi sải, bơi ngửa, cơ bắp chân ở tư thế co gần như suốt.
- Thiếu khởi động, thiếu nước, ra nhiều mồ hôi trước khi xuống nước, nhất là ngày nóng.
Người có bệnh mạn tính, đang dùng thuốc, hay bị chuột rút cả khi không vận động nên hỏi bác sĩ; bài này chỉ nói chuyện xử lý dưới nước.
Xử lý dưới nước: năm bước
- Dừng bơi ngay. Đừng cố "bơi cho qua". Cơ đang co mà vẫn ép làm việc thì cơn càng nặng.
- Nổi ngửa. Ngả đầu, dang tay, để nước đỡ người. Nếu đang ở chỗ chân chạm đáy được thì đứng lên. (Xem bài Nổi ngửa thả trôi.)
- Gọi người. Giơ một tay, gọi người đi cùng hoặc cứu hộ bể bơi. Không ngại làm phiền.
- Duỗi cơ bị co. Làm chậm, nhẹ, giữ vài chục giây. Thở đều trong lúc duỗi.
- Bơi chậm vào bờ khi đau đã giảm, dùng tay và chân không bị chuột rút. Lên bờ nghỉ, không xuống lại trong buổi đó.
Duỗi đúng chỗ: bảng tra nhanh
| Chỗ bị chuột rút | Cách duỗi khi đang nổi | Lưu ý |
|---|---|---|
| Bắp chân | Duỗi thẳng chân, kéo mũi bàn chân về phía ống chân; nếu với tới được thì dùng tay kéo mũi chân | Muốn tay với tới chân thì có thể phải chuyển sang tư thế nổi úp có nín thở — chỉ làm nếu đã quen |
| Lòng bàn chân, ngón chân | Kéo ngược các ngón chân lên, xoè ngón | Thường hết nhanh nhất |
| Mặt sau đùi | Duỗi thẳng gối, kéo mũi chân về phía mình | Không gập gối mạnh |
| Mặt trước đùi | Gập nhẹ gối, kéo gót về phía mông nếu với tới | Làm khi đã nổi vững |
| Tay, bàn tay | Duỗi thẳng tay, xoè ngón, ấn lòng bàn tay ngửa ra sau | Dùng tay kia giữ |
Nếu không duỗi được vì tư thế khó, cứ nổi ngửa yên, thả lỏng phần cơ đó. Nhiều cơn chuột rút tự dịu đi khi cơ được nghỉ. Ưu tiên luôn là mặt trên nước, hơi thở đều, cơ duỗi được thì tốt.
Bơi ở đâu thì chuột rút nguy hiểm tới đâu
| Nơi bơi | Mức nguy hiểm | Vì sao |
|---|---|---|
| Bể bơi có cứu hộ | Thấp | Gần thành bể, có người theo dõi, nước trong |
| Bãi biển có cứu hộ, trong vùng cờ cho phép | Trung bình | Có sóng, có thể có dòng chảy, nhưng có người trông |
| Hồ, sông, ao, hố nước | Cao | Không ai trông, nước đục, đáy sụt đột ngột, bờ dốc |
| Bơi xa bờ một mình | Rất cao | Không có ai để gọi, không có chỗ bám |
Cùng một cơn chuột rút, ở bể bơi chỉ là chuyện vặt; ở giữa hồ thuỷ lợi một mình, nó có thể thành tai nạn. Nhiều vụ đuối nước của người biết bơi bắt đầu đúng như vậy: bơi thi ra xa, bơi qua sông, chuột rút giữa chừng, không ai ở gần.
Phòng chuột rút trước khi xuống nước
- Khởi động. Vài phút xoay khớp cổ chân, gối, hông, vai; kéo giãn nhẹ bắp chân và đùi.
- Uống đủ nước trong ngày, nhất là hôm trời nóng hay vừa vận động.
- Tăng dần cự li. Lâu không bơi thì buổi đầu bơi ngắn. Đừng thử bơi xa ngay ngày đầu đi biển.
- Không bơi khi quá no, khi đã uống rượu bia, khi quá mệt. Rượu bia làm chậm phản xạ, kém phán đoán — WHO xếp vào nhóm yếu tố nguy cơ đuối nước.
- Bơi song song bờ thay vì bơi thẳng ra xa, để lúc nào cũng có chỗ đứng được trong vài sải.
- Không bơi một mình. Có bạn bơi cùng, hoặc có người trên bờ biết mình đang ở đâu.
- Không bơi thi, bơi qua sông. Nhiều tai nạn ở nông thôn bắt đầu từ chuyện thách nhau bơi qua sông, qua hồ.
Người đi cùng làm gì
Thấy bạn bơi cùng bỗng dừng lại, co người, mặt nhăn, kêu đau chân: đó có thể là chuột rút.
- Nhắc bạn nổi ngửa, nói chậm rãi, giọng chắc.
- Nếu có phao, ván bơi, can nhựa, đưa cho bạn bám.
- Nếu bạn đã hoảng, vùng vẫy, đừng bơi lại ôm người — người hoảng có thể ghì cả hai cùng chìm. Đưa vật nổi, gọi cứu hộ hoặc gọi 114. Xem bài Cứu người đuối nước: ném, đưa, đừng nhảy.
- Lên bờ rồi, nếu bạn bị sặc nhiều, khó thở, ho mãi không dứt, mệt lả: đưa đi cơ sở y tế kiểm tra.
Khi không phải chuột rút
Không phải cơn đau nào dưới nước cũng là chuột rút. Một số dấu hiệu cần coi là cấp cứu, lên bờ ngay và gọi 115:
- Đau tức ngực, khó thở, vã mồ hôi, choáng váng — đặc biệt ở người lớn tuổi, người có bệnh tim, huyết áp.
- Đau đầu dữ dội đột ngột, nói khó, yếu một bên người.
- Bị vật gì cắn, đốt, cứa rồi đau lan, sưng nhanh.
- Đau sau khi va vào đá, cọc, đáy nông — có thể là chấn thương chứ không phải co cơ.
Trong các trường hợp này, người đi cùng giúp đưa vào bờ bằng vật nổi, gọi cứu hộ, không tự xoa bóp rồi để người đó xuống nước tiếp.
Việc làm được ngay và học thêm ở đâu
- Tập trước ở bể bơi: giả vờ chuột rút, chuyển sang nổi ngửa, thử duỗi chân trong tư thế nổi. Làm được ở chỗ an toàn thì khi gặp thật sẽ đỡ hoảng.
- Học lớp bơi có huấn luyện viên để chỉnh kỹ thuật đạp chân; đạp sai, căng cứng mũi chân suốt buổi là một lý do hay bị chuột rút.
- Học sơ cứu ở lớp của Hội Chữ thập đỏ địa phương để biết xử lý khi người khác gặp nạn dưới nước.
- Nếu hay bị chuột rút cả khi ngồi yên, ban đêm, hoặc kèm sưng đau kéo dài: đi khám bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Bị chuột rút khi bơi phải làm sao?
Dừng bơi, nổi ngửa và gọi người gần nhất. Khi đã nổi vững thì duỗi cơ bị co: bắp chân thì kéo mũi bàn chân về phía ống chân. Đỡ đau thì bơi chậm vào bờ bằng tay và chân lành, nghỉ hẳn buổi đó.
Chuột rút khi bơi có gây chết đuối không?
Bản thân chuột rút hiếm khi gây chết đuối; nguy hiểm là cơn hoảng làm người vùng vẫy, sặc nước, nhất là khi bơi xa bờ một mình. Biết nổi ngửa và có người đi cùng làm rủi ro giảm rất nhiều.
Vì sao hay bị chuột rút bắp chân khi bơi?
Khi đạp chân, bắp chân phải co và mũi chân duỗi gần như suốt buổi. Cơ mệt, nước lạnh, thiếu khởi động, lâu ngày mới bơi lại đều được cho là làm tăng khả năng bị chuột rút. Nguyên nhân chính xác vẫn đang được nghiên cứu.
Làm sao để không bị chuột rút khi đi bơi?
Khởi động kỹ, uống đủ nước, tăng cự li từ từ, không bơi khi quá no, quá mệt hay đã uống rượu bia. Bơi song song bờ, không bơi một mình, không thi bơi qua sông hồ.
Bị chuột rút xong có nên bơi tiếp không?
Không nên. Cơ vừa co thắt dễ bị lại trong cùng buổi. Lên bờ, kéo giãn nhẹ, uống nước và nghỉ. Nếu đau kéo dài, sưng hoặc hay bị lặp lại thì nên đi khám.