Rơi xuống nước bất ngờ: nổi để sống trong phút đầu tiên

Rơi xuống nước bất ngờ, việc quan trọng nhất trong phút đầu là đừng vùng vẫy, đừng cố bơi ngay: ngả người ra sau, dang tay chân, để mặt hướng lên trời và thả nổi cho tới khi thở lại được bình thường. Chỉ khi hơi thở đã ổn mới kêu cứu, bơi vào chỗ an toàn gần nhất hoặc tiếp tục nổi chờ người tới. Người trên bờ gọi ngay 114 (cứu nạn cứu hộ) hoặc 112, ném cho người dưới nước một vật nổi, không nhảy xuống.

Đây là tinh thần của chiến dịch Float to Live (Nổi để sống) do Tổ chức Cứu hộ Hàng hải Hoàng gia Anh (RNLI) đưa ra, được nhắc lại trong tài liệu của Hội Chữ thập đỏ và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) về phòng chống đuối nước. Lời khuyên nghe đơn giản, nhưng nó đi ngược với bản năng của hầu hết mọi người.

Vì sao phút đầu tiên quyết định nhiều nhất

Phần lớn người chết đuối không chết vì "không biết bơi đủ xa". Họ chết trong những giây đầu, khi cơ thể phản ứng hỗn loạn với cú rơi. Ba chuyện thường xảy ra cùng lúc:

• Hít vào theo phản xạ. Khi bị nhấn chìm bất ngờ, người ta há miệng thở gấp. Nếu lúc đó mặt còn dưới nước, nước tràn vào đường thở, gây sặc, ho, mất kiểm soát hơi thở.
• Hoảng loạn và vùng vẫy. Tay đập, chân đạp loạn xạ tiêu tốn sức rất nhanh. Quần áo, giày ngấm nước nặng thêm. Người vùng vẫy thường chìm sâu hơn chứ không nổi lên.
• Mất phương hướng. Nước đục, trời tối, dòng chảy đẩy đi khiến người ta không biết bờ ở đâu, cố bơi về một hướng sai.

Ở vùng nước lạnh, cú sốc còn nặng hơn — chuyện sốc nước lạnh đã có bài riêng ở cẩm nang khác, ở đây chỉ cần nhớ: nước càng lạnh, phút đầu càng nguy hiểm. Nhưng ngay cả nước ấm của sông hồ Việt Nam, phản xạ hít sặc và hoảng loạn vẫn y nguyên.

Cơ thể người, khi phổi còn khí, có xu hướng nổi. Nếu bạn giữ được mặt trên mặt nước và không đốt sạch sức lực trong một phút đầu, bạn đã mua được thời gian — thứ quý nhất trong mọi tình huống thoát hiểm.

Năm bước "Nổi để sống" theo khuyến cáo RNLI

1. Kìm bản năng vùng vẫy. Nhắc mình một câu ngắn: "Nổi đã". Không cố bơi, không cố leo lên vật gì ngay.
2. Ngả người ra sau. Đầu ngả, tai chìm trong nước cũng được, mặt hướng lên trời. Đây là tư thế giữ miệng mũi trên mặt nước tốn ít sức nhất.
3. Dang tay chân. Duỗi tay chân sang hai bên như hình ngôi sao. Nếu thấy chân chìm, quạt nhẹ tay hoặc đạp nhẹ chân để giữ thăng bằng.
4. Thở chậm lại. Nổi cho tới khi kiểm soát được hơi thở, thường mất chưa tới hai phút.
5. Rồi mới hành động. Khi đã bình tĩnh: kêu cứu, vẫy một tay, bơi về chỗ an toàn gần nhất, hoặc tiếp tục nổi chờ người tới.

Chi tiết từng động tác nổi ngửa có ở bài Nổi ngửa thả trôi trong cùng danh mục. Ở đây điều cần thuộc lòng là thứ tự: nổi trước, thở lại, rồi mới tính đường ra.

Bản năng nói gì và nên làm gì: bảng đối chiếu

Những tình huống hay gặp ở Việt Nam

Trượt chân từ bến, cầu ao, bờ kè

Bậc lên xuống ở bến sông, cầu ao, bờ kè thường đóng rêu, rất trơn. Người giặt giũ, rửa rau, người câu cá, trẻ ra chơi gần nước là những người hay rơi xuống nhất. Bờ dốc đứng làm người rơi khó tự leo lên dù chỉ cách bờ một sải tay. Nổi trước, bám vào bậc hoặc cọc gần nhất, kêu người giúp kéo lên thay vì cố trèo khi tay còn run.

Ngã khỏi thuyền, đò, bè nuôi cá

Người làm việc trên bè, trên ghe nhỏ rơi xuống khi bước hụt, khi bị mạn thuyền đập vào. Trên sông có dòng chảy, thuyền trôi xa nhanh hơn người tưởng. Nổi ngửa, giữ mặt trên nước, vẫy tay cho người trên thuyền thấy. Mặc áo phao khi làm việc trên mặt nước là cách bảo vệ tốt nhất — chuyện áo phao đã có ở cẩm nang khác.

Xe máy trượt xuống kênh, mương ven đường

Đường ven kênh ở miền Tây, đường làng sát ao không có lan can, trời tối, mưa trơn. Khi xe trượt xuống, việc đầu tiên là buông xe ra. Đừng cố giữ xe, xe kéo người xuống. Mũ bảo hiểm cài quai chặt có thể làm khó ngửa đầu, nếu tháo được nhanh thì tháo, nếu không thì cứ nổi trước. (Ô tô rơi xuống nước là một tình huống khác hẳn, có bài riêng trong danh mục thoát hiểm trên xe.)

Bị sóng đánh ngã ở bãi biển

Ở biển, nếu thấy mình bị kéo ra xa bờ, đó có thể là dòng chảy xa bờ — đã có bài riêng ở cẩm nang biển. Nguyên tắc chung vẫn vậy: nổi, đừng bơi ngược dòng, vẫy tay gọi cứu hộ.

Người trên bờ làm gì trong lúc đó

Khi thấy có người rơi xuống nước, người đứng trên bờ quyết định rất nhiều. Khuyến cáo chung của RNLI và Hội Chữ thập đỏ:

1. Gọi cứu hộ ngay. Ở Việt Nam gọi 114 hoặc 112; nếu có người bị thương, gọi thêm 115. Các số này gọi miễn phí, kể cả máy hết tiền.
2. Hô to: "Nổi ngửa ra! Dang tay ra!" Người đang hoảng nghe được một mệnh lệnh ngắn thường làm theo.
3. Ném vật nổi. Can nhựa rỗng, phao, thùng xốp, quả bóng, chai nhựa lớn đậy nắp, áo phao.
4. Không nhảy xuống nếu chưa được huấn luyện cứu đuối. Rất nhiều vụ mất hai, ba người cùng lúc vì người cứu cũng bị kéo chìm. Cách cứu an toàn có ở bài Ném, đưa, đừng nhảy.
5. Theo dõi vị trí. Nhìn chằm chằm vào người dưới nước, chỉ tay về phía họ, để khi cứu hộ tới có người chỉ đúng chỗ.

Mẹo truyền miệng: cái đúng, cái sai

• "Biết bơi thì không sợ đuối nước" — sai. Người biết bơi vẫn sặc nước, chuột rút, kiệt sức khi rơi bất ngờ, mặc quần áo, nước lạnh hoặc có dòng chảy. Biết nổi và giữ bình tĩnh quan trọng ngang biết bơi.
• "Hít một hơi thật sâu rồi lặn xuống tránh sóng" — không áp dụng cho người rơi bất ngờ. Ưu tiên là giữ mặt trên nước.
• "Uống rượu bia chút cho ấm người rồi xuống tắm" — sai. WHO xếp rượu bia vào nhóm yếu tố nguy cơ đuối nước ở người lớn vì làm chậm phản xạ và kém phán đoán.
• "Người được vớt lên tỉnh rồi là xong" — sai. Người vớt lên từ nước, dù đã tỉnh, vẫn nên được đưa tới cơ sở y tế kiểm tra. Xem bài Người vừa được vớt lên.

Việc làm được ngay và học thêm ở đâu

• Tập nổi ngửa ở chỗ nông, có người trông. Bể bơi có cứu hộ là nơi tốt nhất. Chỉ vài buổi là phần lớn người lớn tìm được thăng bằng.
• Đăng ký lớp bơi an toàn cho cả nhà, đặc biệt lớp có dạy kỹ năng tự cứu (nổi, thở, bám vật nổi) chứ không chỉ dạy kiểu bơi. Nhiều trung tâm thể thao, nhà văn hoá và trường học có lớp hè; hỏi ủy ban xã, phường hoặc trung tâm văn hoá thể thao nơi mình ở.
• Học sơ cứu cơ bản. Hội Chữ thập đỏ Việt Nam ở nhiều tỉnh, thành tổ chức lớp sơ cấp cứu cho người dân, có phần hồi sinh tim phổi (ép tim).
• Để một vật nổi gần chỗ có nước. Nhà sát ao, bè cá, quán ven sông có thể treo sẵn phao tròn hoặc can nhựa buộc dây ở chỗ dễ lấy.
• Đọc trang Float to Live của RNLI hoặc tài liệu phòng chống đuối nước của WHO (bản báo cáo toàn cầu về đuối nước) nếu đọc được tiếng Anh. Chuyện phòng đuối nước riêng cho trẻ nhỏ đã có cẩm nang khác chuyên sâu hơn.