Mùi khói thường không đánh thức được người đang ngủ say: khi ngủ sâu, khứu giác gần như không gửi được tín hiệu báo động lên não, trong khi khí CO trong khói còn làm người ta lơ mơ hơn. Vì vậy niềm tin "có cháy thì ngửi thấy là dậy" là sai. Thứ đánh thức được bạn là âm thanh — một đầu báo khói lắp đúng chỗ, còn pin. Với trẻ nhỏ, kể cả chuông cũng chưa chắc đủ, nên cần một người lớn được phân công đánh thức. Khi đã thức dậy vì có cháy: đánh thức mọi người, ra ngoài, gọi 114.
Thí nghiệm: mùi không đánh thức được người ngủ
Năm 2004, nhà nghiên cứu giấc ngủ Mary Carskadon và nhà tâm lý học chuyên về khứu giác Rachel Herz (Đại học Brown, Mỹ) công bố một nghiên cứu nhỏ nhưng rất rõ ràng. Họ cho những người trẻ khoẻ mạnh ngủ trong phòng thí nghiệm, rồi đưa vào phòng những mùi rõ rệt — mùi bạc hà và một mùi rất khó chịu — vào các giai đoạn ngủ khác nhau. Ở giai đoạn ngủ sâu, các mùi ấy gần như không làm ai thức dậy. Trong khi đó, một tiếng âm báo thì đánh thức được họ.
Kết luận của các tác giả cũng là điều cơ quan cứu hoả nhắc mãi: đừng trông vào mũi khi đang ngủ. Khứu giác vẫn hoạt động, nhưng não đang ngủ sâu không coi tín hiệu mùi là lý do để thức.
Khí CO làm mọi thứ tệ hơn
Khí carbon monoxide trong khói không có mùi. Hít phải nó khi đang ngủ khiến người ta đau đầu, mệt, càng thêm buồn ngủ — đúng lúc cần tỉnh táo nhất. Nhiều nạn nhân cháy nhà được tìm thấy trên giường, không có dấu hiệu đã cố thoát.
Ai khó thức dậy nhất
| Nhóm người | Vì sao khó thức | Cần gì thêm |
|---|---|---|
| Trẻ em, thiếu niên | Ngủ sâu hơn, lâu hơn người lớn; nhiều em ngủ tiếp khi chuông kêu | Người lớn được phân công đánh thức; tập trước |
| Người vừa uống rượu bia | Rượu làm giấc ngủ nặng hơn và phản ứng chậm hơn | Không ngủ một mình trong nhà khi say; có người tỉnh trong nhà |
| Người dùng thuốc ngủ, thuốc an thần | Thuốc làm khó thức | Hỏi bác sĩ; có người cùng nhà biết |
| Người lớn tuổi, nghe kém | Có thể không nghe rõ tiếng chuông tần số cao | Thiết bị báo có đèn nháy, rung gối; ngủ phòng gần lối ra |
| Người làm ca đêm ngủ ban ngày, người rất mệt | Ngủ bù sâu | Đầu báo khói trong phòng ngủ |
Trẻ con và tiếng chuông
Nhiều phụ huynh bất ngờ khi biết điều này: các nghiên cứu ở Úc của nhóm Dorothy Bruck (Đại học Victoria) và ở Mỹ đã ghi nhận nhiều trẻ em tuổi đi học ngủ tiếp khi đầu báo khói tiêu chuẩn kêu, kể cả khi chuông ở ngay cửa phòng. Đây không phải vì trẻ hư, mà vì giấc ngủ sâu của trẻ khác người lớn.
Một nhóm nghiên cứu tại Bệnh viện Nhi Nationwide (bang Ohio, Mỹ) công bố năm 2018 cho thấy loại báo động phát giọng nói của mẹ gọi tên con và dặn dậy ra ngoài đánh thức trẻ nhiều hơn rõ rệt so với tiếng chuông thông thường. Nghiên cứu vẫn đang được tiếp tục; điều rút ra cho các gia đình hiện nay là: đừng giả định con sẽ tự dậy.
Hệ quả thực tế:
- Trong kế hoạch thoát hiểm, mỗi trẻ có một người lớn phụ trách đánh thức và đưa ra.
- Thử một lần vào ban đêm (báo trước cho con lúc ban ngày là sẽ có buổi tập): bấm thử đầu báo khói khi con đang ngủ để xem con có dậy không. Nếu không, bạn đã biết điều cần biết.
- Phòng của trẻ nên gần phòng người lớn.
Rượu, thuốc và giấc ngủ nặng
Nhóm nghiên cứu của Dorothy Bruck cũng thử nghiệm trên người lớn đã uống rượu và người nghe kém. Kết quả cho thấy âm báo ở tần số thấp, kiểu tiếng rè trầm, đánh thức những nhóm này tốt hơn tiếng bíp cao thông thường. Một số nơi đã bắt đầu đưa loại âm báo này vào khuyến cáo cho phòng ngủ.
Với người thường, bài học đơn giản hơn: sau một bữa nhậu, đừng là người duy nhất ngủ trong nhà mà không ai tỉnh. Đừng hút thuốc trên giường. Đừng để nồi đang đun trên bếp rồi đi ngủ.
Đầu báo khói: lắp ở đâu, giữ thế nào
Hiệp hội Phòng cháy Quốc gia Mỹ (NFPA) khuyến cáo:
- Lắp đầu báo khói trong mỗi phòng ngủ, ngoài hành lang trước các phòng ngủ, và ở mỗi tầng.
- Lắp trên trần hoặc phần cao của tường, theo hướng dẫn của nhà sản xuất. Không lắp sát bếp để tránh kêu nhầm.
- Bấm nút thử mỗi tháng.
- Thay pin khi máy kêu tiếng "tít" báo pin yếu; thay cả đầu báo khi hết tuổi thọ (NFPA khuyên thay sau 10 năm).
- Nếu được, dùng loại liên kết: một chiếc kêu thì tất cả cùng kêu. Với nhà ống nhiều tầng, điều này rất có ý nghĩa — cháy ở tầng trệt thì phòng ngủ tầng bốn cũng nghe.
Không tháo pin khi đầu báo kêu nhầm lúc nấu ăn. Mở cửa cho thoáng, quạt khói, chờ nó ngừng. Một đầu báo không pin là một miếng nhựa gắn trần.
Thói quen trước khi ngủ
- Đóng cửa phòng ngủ: cánh cửa đóng giữ khói ngoài phòng lâu hơn, cho đầu báo và bạn thêm thời gian.
- Tắt bếp, rút sạc xe điện, pin dự phòng; không để máy sưởi gần chăn màn.
- Để điện thoại, kính, đèn pin, chìa khoá ở cùng một chỗ cạnh giường.
- Nghe một vòng: nhà có tiếng lách tách, mùi khét lạ không. Lúc còn thức là lúc mũi còn dùng được.
Khi bạn là người bị đánh thức
Bị đánh thức giữa đêm bởi tiếng chuông, đầu óc thường mất vài giây mới hiểu chuyện gì đang xảy ra. Đừng dùng mấy giây ấy để nằm nghe tiếp. Ngồi dậy, đặt chân xuống sàn, nhìn về phía cửa: có khói, có ánh lửa dưới khe không. Gọi to tên người trong nhà. Rồi làm theo kế hoạch đã tập — sờ cửa, cúi thấp, ra điểm hẹn. Người vừa tỉnh ngủ hay loạng choạng; hãy bám tường, bám tay vịn cầu thang.
Việc làm được ngay và tìm hiểu thêm ở đâu
- Đếm số đầu báo khói trong nhà: có ở hành lang trước phòng ngủ và mỗi tầng chưa? Nếu chưa có cái nào, mua một cái lắp ở hành lang tầng ngủ ngay tuần này.
- Bấm thử tất cả đầu báo hôm nay. Đánh dấu lịch thử vào ngày đầu mỗi tháng.
- Phân công rõ người lớn nào đánh thức trẻ nào, người già nào.
- Đọc hướng dẫn về đầu báo khói của NFPA và Cục Quản lý Cứu hoả Hoa Kỳ (USFA) (tiếng Anh), và khuyến cáo phòng cháy tại nhà ở của Cục Cảnh sát PCCC và CNCH.
- Bài về kế hoạch thoát hiểm gia đình trong danh mục này giúp gắn tất cả lại thành một kế hoạch.
Câu hỏi thường gặp
Đang ngủ có ngửi thấy mùi khói không?
Thường là không. Nghiên cứu của Carskadon và Herz (Đại học Brown, 2004) cho thấy mùi rất rõ cũng gần như không đánh thức được người đang ngủ sâu, trong khi âm thanh thì có. Vì vậy cần đầu báo khói để đánh thức bạn.
Vì sao trẻ em không thức dậy khi chuông báo khói kêu?
Trẻ em ngủ sâu hơn và lâu hơn người lớn, nên nhiều em ngủ tiếp khi đầu báo khói tiêu chuẩn kêu. Mỗi trẻ cần một người lớn được phân công đánh thức, và gia đình nên thử xem con có dậy khi chuông kêu không.
Nên lắp đầu báo khói ở đâu trong nhà?
NFPA khuyến cáo lắp trong mỗi phòng ngủ, ngoài hành lang trước các phòng ngủ và ở mỗi tầng, không lắp sát bếp. Bấm thử mỗi tháng và thay pin khi máy báo yếu.
Khí CO có làm người ngủ không tỉnh dậy?
Có thể. Khí CO không mùi, gây đau đầu, mệt và buồn ngủ, khiến người đang ngủ càng khó tỉnh. Đây là lý do nhiều nạn nhân cháy nhà được tìm thấy trên giường.
Người nghe kém thì báo cháy thế nào?
Có thiết bị báo cháy dùng đèn nháy mạnh hoặc bộ rung đặt dưới gối, nệm. Nghiên cứu cũng cho thấy âm báo tần số thấp đánh thức người nghe kém tốt hơn tiếng bíp cao. Người nghe kém nên ngủ ở phòng gần lối ra và có người thân biết kế hoạch.
