Cuộc vượt ngục của Edmond Dantès khỏi lâu đài If — chui vào bao tải thay xác cha Faria để bị ném xuống biển — là chuyện hư cấu của Alexandre Dumas trong tiểu thuyết Bá tước Monte Cristo (1844–1846); lịch sử không ghi nhận ai từng vượt ngục thành công khỏi lâu đài If. Nhưng lâu đài thì có thật: một pháo đài đá trên hòn đảo nhỏ trong vịnh Marseille, từng là nhà tù trong hơn ba thế kỷ. Và câu chuyện báo thù của Dantès cũng có một gốc rễ thật, lấy từ hồ sơ cảnh sát Paris.
Câu chuyện trong tiểu thuyết
Năm 1815, chàng thuỷ thủ trẻ Edmond Dantès sắp được làm thuyền trưởng và sắp cưới vợ thì bị ba kẻ ghen ghét vu cáo là gián điệp của Napoleon. Một viên phó biện lý vì lợi riêng đã chôn vùi vụ việc, tống anh vào lâu đài If mà không xét xử.
Mười bốn năm trong xà lim. Dantès làm quen với cha Faria, một tu sĩ người Ý bị giam ở phòng bên, người đã đào đường hầm lạc hướng vào phòng anh. Faria dạy anh ngôn ngữ, khoa học, triết học, và tiết lộ kho báu giấu trên đảo Monte Cristo. Khi Faria chết, Dantès chui vào bao tải đựng xác thay ông. Cai ngục buộc một quả tạ sắt vào chân bao và ném xuống biển — nghĩa trang của lâu đài If chính là biển. Dantès dùng dao rạch bao, bơi tới một đảo nhỏ và được tàu buôn lậu vớt. Anh tìm ra kho báu, trở thành bá tước Monte Cristo giàu có bí ẩn, và bắt đầu cuộc báo thù kéo dài nhiều năm.
Lâu đài If có thật
Lâu đài If được vua François I cho xây từ năm 1527 trên hòn đảo đá nhỏ If, khoảng vài cây số ngoài khơi cảng Marseille, để phòng thủ bờ biển. Pháo đài vuông với ba tháp tròn chưa từng phải đánh trận nào, và từ cuối thế kỷ 16 được dùng làm nhà tù.
| Thời kỳ | Tù nhân điển hình |
|---|---|
| Thế kỷ 17 – 18 | Hàng nghìn người theo đạo Tin Lành bị giam hoặc trung chuyển đi chèo thuyền khổ sai sau khi Sắc lệnh Nantes bị bãi bỏ (1685) |
| 1774 – 1775 | Bá tước Mirabeau thời trẻ, bị giam theo đơn của chính cha ông vì nợ nần |
| Thế kỷ 19 | Tù chính trị sau các cuộc cách mạng 1848 và Công xã 1871 |
Lâu đài có chế độ giam phân tầng theo tiền bạc: người giàu được ở phòng tầng trên có cửa sổ và lò sưởi; người nghèo bị nhốt ở xà lim tối ẩm tầng dưới. Hòn đảo đá trơ trọi, sóng gió và dòng chảy quanh đảo khiến việc trốn gần như bất khả. Không có ghi chép nào về một cuộc vượt ngục thành công.
Gốc thật của câu chuyện báo thù
Dumas lấy cảm hứng từ một câu chuyện trong tập ghi chép rút từ hồ sơ cảnh sát Paris của Jacques Peuchet, một nhân viên lưu trữ cảnh sát, xuất bản năm 1838. Chuyện kể về François Picaud, một thợ đóng giày ở Nîmes, năm 1807 bị ba người bạn ghen tị tố cáo là gián điệp và bị giam nhiều năm trong pháo đài Fenestrelle ở dãy Alps — không phải lâu đài If. Trong tù, ông chăm sóc một tu sĩ người Ý giàu có; tu sĩ chết, để lại cho ông kho tài sản. Ra tù, Picaud lần lượt trả thù từng người đã hại mình.
Ngay câu chuyện của Peuchet cũng là một bản kể "dựa trên hồ sơ", có nhiều chỗ được kể lại theo kiểu văn chương; mức độ chính xác của từng chi tiết không kiểm chứng được. Điều chắc chắn là Dumas đã biến một mẩu tin hình sự thành một trong những tiểu thuyết phiêu lưu được đọc nhiều nhất thế giới.
Nhân vật cha Faria có tên gợi tới José Custódio de Faria, một tu sĩ người gốc Goa (Ấn Độ thuộc Bồ Đào Nha) có thật, nổi tiếng ở Paris đầu thế kỷ 19 với những buổi trình diễn thôi miên. Mối liên hệ giữa ông và nhân vật trong truyện chủ yếu là cái tên và hình ảnh một nhà thông thái lập dị; chuyện ông bị giam ở lâu đài If chỉ là lời kể truyền miệng.
Dumas và cách viết tiểu thuyết đăng báo
Bá tước Monte Cristo được đăng từng kỳ trên tờ Journal des Débats từ năm 1844 tới 1846. Dumas làm việc cùng cộng sự Auguste Maquet, người phác cốt truyện và nghiên cứu tư liệu; Dumas viết thành văn và thổi vào đó lời thoại, nhịp kể. Lối đăng báo dài kỳ giải thích vì sao truyện có nhiều nút thắt, nhiều kỳ dừng ở chỗ hồi hộp.
Thành công của truyện lớn tới mức Dumas xây một lâu đài riêng ở ngoại ô Paris, đặt tên Lâu đài Monte-Cristo.
Khi truyện thay đổi một di tích
Sau khi tiểu thuyết nổi tiếng, du khách tới lâu đài If hỏi xà lim của Dantès và cha Faria ở đâu. Người quản lý di tích chiều khách: thế kỷ 19, người ta đặt tên cho hai xà lim là "xà lim Dantès" và "xà lim Faria", và có cả một lỗ thông giữa hai phòng được đục ra cho giống truyện. Ngày nay khách vẫn được xem hai xà lim này — một ví dụ hiếm hoi một nhà tù có thật mang dấu vết của tù nhân hư cấu.
Vì sao cuộc trốn của Dantès làm người ta nhớ mãi
- Nó dùng chính quy tắc của nhà tù để thoát khỏi nhà tù. Xác người chết bị ném xuống biển — Dantès biến luật lệ đó thành cánh cửa.
- Nó là khoảnh khắc chết và tái sinh. Chàng thuỷ thủ chìm xuống biển; người bước lên bờ là một con người khác.
- Nó được chuẩn bị bằng tri thức. Mười bốn năm Faria dạy Dantès là phần quan trọng nhất của cuộc trốn — kho báu thật sự là những gì anh học được.
Ghé thăm và đọc thêm
Lâu đài If nay do Trung tâm Di tích Quốc gia Pháp quản lý, có tàu đưa khách từ Cảng Cũ Marseille ra đảo. Từ trên tường thành nhìn về thành phố và nhà thờ Notre-Dame de la Garde, ta hiểu vì sao bờ gần như vậy mà vẫn là khoảng cách không vượt nổi. Đảo Montecristo có thật trong quần đảo Tuscan của Ý, nay là khu bảo tồn thiên nhiên hạn chế người vào. Tiểu thuyết có bản dịch tiếng Việt quen thuộc với tên Bá tước Monte Cristo.
Câu hỏi thường gặp
Lâu đài If có thật không?
Có. Lâu đài If là pháo đài đá được xây từ năm 1527 trên hòn đảo nhỏ trong vịnh Marseille, miền nam nước Pháp, và từ cuối thế kỷ 16 được dùng làm nhà tù. Ngày nay đây là di tích mở cửa cho khách tham quan.
Có ai vượt ngục khỏi lâu đài If thật không?
Lịch sử không ghi nhận cuộc vượt ngục thành công nào khỏi lâu đài If. Cuộc trốn của Edmond Dantès trong bao tải đựng xác là hư cấu của Alexandre Dumas trong tiểu thuyết Bá tước Monte Cristo.
Bá tước Monte Cristo dựa trên chuyện có thật nào?
Dumas lấy cảm hứng từ chuyện người thợ giày François Picaud trong tập ghi chép từ hồ sơ cảnh sát Paris của Jacques Peuchet: bị bạn bè vu cáo, bị giam nhiều năm, được một tu sĩ để lại tài sản và quay về báo thù. Chính câu chuyện này cũng khó kiểm chứng từng chi tiết.
Xà lim của Dantès ở lâu đài If là thật hay giả?
Dantès là nhân vật hư cấu. Sau khi tiểu thuyết nổi tiếng, ở thế kỷ 19 người quản lý lâu đài đặt tên hai xà lim là xà lim Dantès và Faria, có cả lỗ thông giữa hai phòng, để chiều du khách.
Tiểu thuyết Bá tước Monte Cristo ra đời khi nào?
Tiểu thuyết được đăng nhiều kỳ trên tờ Journal des Débats từ năm 1844 tới 1846. Alexandre Dumas viết cùng cộng sự Auguste Maquet, người giúp phác cốt truyện và tìm tư liệu.