Sau khi thua trận Worcester ngày 3/9/1651, vua Charles II trẻ tuổi của dòng Stuart phải trốn chạy suốt sáu tuần qua miền Trung và miền Nam nước Anh, có lúc ngồi cả ngày trên một cây sồi ở Boscobel trong khi binh lính đối phương lùng sục bên dưới. Ông thoát sang Pháp bằng một con tàu nhỏ từ Shoreham ngày 15/10/1651, nhờ hàng chục người dân thường — nông dân, người hầu, linh mục, thương nhân — giấu ông và giữ im lặng dù đầu ông được treo thưởng một nghìn bảng. Chín năm sau, ông trở về làm vua, và cây sồi thành biểu tượng.
Một ông vua không ngai
Năm 1649, sau nội chiến Anh, vua Charles I bị xử tử và nước Anh thành nước cộng hoà dưới quyền Quốc hội, với Oliver Cromwell là nhân vật mạnh nhất. Con trai ông, Charles, được người Scotland tôn làm vua và năm 1651 dẫn quân tiến xuống nước Anh với hy vọng giành lại ngai vàng.
Ngày 3/9/1651, quân của ông bị đánh tan ở Worcester. Charles 21 tuổi, cao khoảng 1,85 m theo các mô tả thời đó — rất cao so với người cùng thời, tóc đen, da sẫm — một ngoại hình rất dễ nhận ra. Quốc hội ra thông cáo treo thưởng một nghìn bảng cho ai bắt được ông, và doạ trừng phạt ai che giấu.
Sáu tuần trốn chạy
| Thời gian | Nơi chốn | Chuyện gì xảy ra |
|---|---|---|
| Đêm 3–4/9 | Từ Worcester lên phía bắc | Tách khỏi đoàn quân lớn, chỉ đi với vài người tin cậy |
| 4–6/9 | Vùng Boscobel, Shropshire | Anh em nhà Penderel, những người nông dân Công giáo, giấu ông; ông cắt tóc, mặc đồ thợ đốn củi |
| 6/9 | Cây sồi gần nhà Boscobel | Ngồi cả ngày trên cây cùng sĩ quan William Careless trong khi lính tìm kiếm trong rừng |
| Khoảng 8–10/9 | Moseley Old Hall | Nấp trong hầm giấu linh mục, căn hầm bí mật vốn để che giấu linh mục Công giáo |
| Tháng 9 | Đi về phía nam | Đóng vai người hầu "William Jackson" cưỡi ngựa chở cô Jane Lane, người có giấy thông hành đi thăm bạn |
| Cuối 9 | Charmouth, bờ biển Dorset | Kế hoạch lên tàu thất bại vì chủ tàu không tới |
| 15/10/1651 | Shoreham, Sussex | Lên con tàu than nhỏ của thuyền trưởng Nicholas Tattersell, sang tới Fécamp, Pháp |
Ngày trên cây sồi
Boscobel là một ngôi nhà săn nhỏ giữa rừng, thuộc một gia đình Công giáo. Theo lời kể sau này của chính Charles và những người đi cùng, ban ngày ở trong nhà quá nguy hiểm, nên ông và William Careless trèo lên một cây sồi già cành lá rậm gần đó. Họ mang theo bánh mì, pho mát và đồ uống. Charles mệt tới mức ngủ gục, gối đầu lên đùi Careless, người phải giữ ông khỏi rơi.
Lính của Quốc hội lùng trong rừng. Không ai ngẩng lên đủ lâu để thấy hai người đàn ông giữa tán lá. Tối đến, họ trèo xuống.
Cây sồi ban đầu không còn: những năm sau đó, du khách bẻ cành, cạy vỏ làm kỷ niệm tới mức cây chết. Cây đứng ở đó ngày nay được cho là mọc từ hạt của cây cũ.
Vì sao ông thoát được
- Mạng lưới người Công giáo. Thời đó người Công giáo ở Anh bị đàn áp, nhiều gia đình xây hầm bí mật giấu linh mục và quen sống kín tiếng. Mạng lưới ấy trở thành đường dây cứu nhà vua.
- Cải trang bằng địa vị xã hội. Một chàng trai cao lớn đi đường lớn thì dễ bị chú ý; một người hầu cưỡi ngựa chở cô chủ thì không ai nhìn.
- Không ai bán đứng ông. Hàng chục người biết bí mật, nhiều người nghèo, phần thưởng là cả gia tài. Đây là phần đáng chú ý nhất của câu chuyện.
- Biết lúc nào nên dừng. Khi kế hoạch ở Charmouth thất bại, nhóm của ông không liều mà rút vào chỗ ẩn tiếp, chờ cơ hội khác.
Sử liệu và huyền thoại
Chúng ta biết câu chuyện từ nhiều nguồn: chính Charles kể lại cho nhật ký gia Samuel Pepys năm 1680, lời kể của những người giúp ông, và các tập sách in sau năm 1660. Khung sự kiện được xác nhận khá chắc. Nhưng vì câu chuyện được kể nhiều năm sau, lúc Charles đã là vua và cuộc trốn chạy đã thành huyền thoại hoàng gia, một số chi tiết có thể được tô điểm — ví dụ những cuộc đối thoại suýt bị lộ thú vị mà chỉ chính người kể biết.
Từ cây sồi tới ngày lễ
Năm 1660, chế độ quân chủ được khôi phục. Charles II vào London đúng ngày sinh nhật 29/5. Quốc hội lập ngày lễ 29/5, dân gian gọi là "Ngày Táo Sồi" (Oak Apple Day): người ta cài lá sồi lên áo để tỏ lòng trung thành. Ngày lễ chính thức bị bỏ năm 1859, nhưng vài nơi ở Anh vẫn giữ phong tục.
Rất nhiều quán rượu ở Anh mang tên "The Royal Oak" — Cây Sồi Hoàng Gia — và cái tên này cũng được đặt cho nhiều chiến hạm. Anh em nhà Penderel được nhà vua cấp một khoản trợ cấp truyền cho con cháu.
Ghé thăm
Nhà Boscobel ở Shropshire nay do tổ chức English Heritage quản lý, mở cửa cho khách theo mùa; có thể xem căn hầm giấu linh mục và cây sồi được cho là hậu duệ của cây cũ. Moseley Old Hall gần Wolverhampton do National Trust quản lý, cũng còn căn hầm nơi Charles nấp. Nước Anh có lối đi bộ đường dài mang tên "Monarch's Way", dài khoảng 990 km từ Worcester tới Shoreham, men theo hành trình trốn chạy của ông.
Câu hỏi thường gặp
Vua Charles II trốn trên cây sồi khi nào?
Ngày 6/9/1651, ba ngày sau khi thua trận Worcester, Charles II ngồi cả ngày trên một cây sồi gần nhà Boscobel ở Shropshire cùng sĩ quan William Careless, trong khi lính Quốc hội lùng sục bên dưới.
Charles II trốn sang Pháp bằng cách nào?
Sau sáu tuần di chuyển trong cải trang, có lúc đóng vai người hầu của cô Jane Lane, ông lên con tàu nhỏ của thuyền trưởng Nicholas Tattersell ở Shoreham ngày 15/10/1651 và sang tới Fécamp, nước Pháp.
Ai đã giúp Charles II trốn thoát?
Rất nhiều người dân thường giúp ông, nổi bật là anh em nhà Penderel, các gia đình Công giáo có hầm giấu linh mục, cô Jane Lane, và thuyền trưởng Tattersell. Dù đầu ông bị treo thưởng một nghìn bảng, không ai tố giác.
Oak Apple Day là ngày gì?
Oak Apple Day là ngày 29/5, sinh nhật Charles II và ngày ông vào London năm 1660. Người ta cài lá sồi lên áo để nhớ cây sồi Boscobel. Ngày lễ chính thức bị bãi bỏ năm 1859 nhưng vài nơi ở Anh vẫn giữ phong tục.
Cây sồi hoàng gia còn không?
Cây gốc đã chết vì du khách bẻ cành, cạy vỏ làm kỷ niệm. Cây hiện đứng ở Boscobel được cho là mọc từ hạt của cây cũ. Khách có thể tham quan nhà Boscobel, do English Heritage quản lý.