Casanova trốn khỏi nhà tù Piombi ở Venice năm 1756: thật và kể

Đêm 31/10 rạng sáng 1/11/1756, Giacomo Casanova cùng một tu sĩ bị giam bên cạnh trốn khỏi nhà tù Piombi nằm ngay dưới mái chì của Cung điện Tổng trấn Venice — một nhà tù được coi là không ai thoát nổi. Hồ sơ của chính quyền Venice xác nhận ông bị giam và đã trốn được; còn phần lớn chi tiết ly kỳ đến từ cuốn hồi ký chính Casanova viết ba mươi năm sau. Câu chuyện này hay ở chỗ nó vừa thật, vừa được kể bởi một người kể chuyện tài tình nhất châu Âu thế kỷ 18.

Bị bắt mà không biết vì tội gì

Năm 1755, Casanova 30 tuổi, đã nổi tiếng ở Venice là người ăn chơi, cờ bạc, giao du với giới quý tộc và có những mối quan hệ bị coi là đáng ngờ. Rạng sáng 26/7/1755, người của các Quan Thẩm tra Nhà nước — cơ quan an ninh đáng sợ của Cộng hoà Venice — tới bắt ông. Ông không bị đưa ra xét xử công khai, không được cho biết mình bị kết tội gì hay bị giam bao lâu.

Về sau giới sử học tìm trong lưu trữ Venice thấy ông bị cáo buộc những điều liên quan tới việc coi thường tôn giáo, sách cấm và các mối quen biết bị nghi ngờ. Ông bị tuyên năm năm tù, nhưng chính ông không hề được báo con số ấy. Chính sự mù mờ đó khiến ông quyết định: không chờ, phải tự ra.

Piombi: nhà tù dưới mái chì

"Piombi" nghĩa là "những tấm chì". Đó là một dãy phòng giam nhỏ trên tầng áp mái của Cung điện Tổng trấn, ngay dưới lớp mái lợp chì. Mùa hè, nắng hắt xuống mái biến phòng giam thành lò nướng; mùa đông thì lạnh buốt. Phòng của Casanova thấp tới mức ông không đứng thẳng được. Nhà tù dành cho những người bị các Quan Thẩm tra giam giữ, nằm ngay trong trung tâm quyền lực — không ai nghĩ có người thoát khỏi đó.

Lần thử thứ nhất: cái lỗ suýt xong

Theo lời Casanova kể, được phép đi lại trong khu áp mái vài phút mỗi ngày, ông nhặt được một thanh sắt và một mảnh đá. Ông mài thanh sắt thành một cây dùi nhọn, giấu trong ghế bành. Ông bắt đầu đục sàn phòng giam, tính sẽ thoát xuống phòng phía dưới rồi ra ngoài.

Ông đục trong nhiều tuần, giấu lỗ dưới giường, viện cớ sợ chấy rận để không cho cai ngục quét phòng. Đến cuối tháng 8/1756, khi lỗ gần xong, cai ngục báo một tin "vui": ông được chuyển sang phòng giam mới rộng rãi, sáng sủa hơn. Cái lỗ bị phát hiện. Viên cai ngục không dám báo lên trên vì sợ bị trách, nên mọi chuyện được ỉm đi.

Lần thứ hai: cây dùi trong cuốn Kinh Thánh

Ở phòng mới, Casanova bị canh kỹ hơn. Ông nghĩ ra cách nhờ người khác đục giúp. Phòng bên cạnh giam một tu sĩ tên Marino Balbi. Hai người trao đổi sách qua cai ngục và viết thư giấu trong gáy sách.

Casanova giấu cây dùi trong gáy một cuốn Kinh Thánh khổ lớn, đặt một đĩa mì ống đầy bơ lên trên để cai ngục bưng sang mà không dám nghiêng xem — theo lời ông kể. Balbi đục trần phòng mình, bò qua khoang mái và đục xuống trần phòng Casanova.

Đêm 31/10/1756, hai người ra được khoang mái, cạy tấm chì, trèo lên mái cung điện. Trong bóng tối, trên mái dốc, họ bò tìm đường, suýt trượt ngã. Họ vào lại toà nhà qua một cửa sổ áp mái, dùng dây thòng xuống một gian phòng, đi qua các hành lang và phòng làm việc trống trong đêm.

Sáng hôm sau, một người gác thấy hai người đàn ông ăn mặc chỉnh tề sau ô cửa sổ, tưởng là khách bị khoá nhầm bên trong từ hôm trước, liền mở cửa. Casanova và Balbi đi thẳng xuống cầu thang lớn, ra quảng trường, lên một chiếc gondola rời Venice. Casanova sống lưu vong gần hai mươi năm sau đó.

Sự thật và lời kể

Casanova kể chuyện vượt ngục này ở rất nhiều phòng khách châu Âu, rồi xuất bản thành sách năm 1788 với tên Câu chuyện cuộc trốn khỏi nhà tù của Cộng hoà Venice. Ông kể lại một lần nữa trong bộ hồi ký đồ sộ Chuyện đời tôi. Giới nghiên cứu nhìn chung coi bộ hồi ký là đáng tin về khung sự kiện, nhưng được tô điểm ở chi tiết — như mọi người kể chuyện giỏi.

Vì sao cuộc trốn thành công

• Kiên nhẫn. Hai lần đục kéo dài nhiều tháng. Thất bại lần đầu không làm ông bỏ cuộc mà đổi cách.
• Dùng người khác khi bị canh kỹ. Khi không tự làm được, ông tìm Balbi — người ít bị để ý hơn.
• Hiểu tâm lý người canh gác. Cai ngục sợ bị trách nên ỉm vụ cái lỗ đầu tiên; người gác sáng hôm sau tin vẻ ngoài chỉnh tề của hai người lạ.
• Đi thẳng như người có quyền ở đó. Phần cuối của cuộc trốn không cần leo trèo — chỉ cần bước đi tự tin qua cửa chính.

Ghé thăm Piombi hôm nay

Cung điện Tổng trấn (Palazzo Ducale) ở quảng trường San Marco nay là bảo tàng. Tuyến tham quan "Hành trình bí mật" (Itinerari Segreti) đưa khách qua các phòng làm việc của các cơ quan an ninh Venice xưa, phòng thẩm vấn, và lên khu Piombi, nơi người hướng dẫn kể lại chuyện Casanova. Tuyến này thường có số lượng chỗ giới hạn, nên đặt trước.

Ở tầng dưới là nhà tù Pozzi và Nhà tù Mới bên kia Cầu Than Thở. Ai muốn đọc: bản dịch tiếng Anh The Story of My Escape và bộ History of My Life có nhiều bản; tiếng Việt đã có các bản tuyển dịch hồi ký Casanova.