Đêm 20/6/1791, vua Louis XVI, hoàng hậu Marie Antoinette, hai con nhỏ và em gái nhà vua trốn khỏi cung Tuileries ở Paris trong cải trang, nhưng tối hôm sau bị chặn lại ở thị trấn nhỏ Varennes-en-Argonne, chỉ cách đích khoảng năm chục cây số. Chuyến trốn hỏng vì chậm trễ, một cỗ xe quá cồng kềnh và việc nhà vua bị nhận mặt dọc đường. Thất bại ấy phá sạch lòng tin còn lại của người Pháp với nhà vua và đẩy cách mạng tới chỗ lập nền cộng hoà. Đây là ví dụ kinh điển về một cuộc trốn được tính toán kỹ nhưng thua vì những chi tiết nhỏ.
Vì sao nhà vua muốn trốn
Từ năm 1789, cách mạng đã tước dần quyền của nhà vua. Gia đình hoàng gia bị đưa từ Versailles về Paris, sống ở cung Tuileries dưới sự giám sát ngày càng chặt. Tháng 4/1791, khi nhà vua định đi về Saint-Cloud ở ngoại ô dịp lễ Phục sinh, đám đông chặn xe không cho đi. Louis XVI hiểu mình đã là một tù nhân trong chính cung điện.
Kế hoạch là trốn tới Montmédy, một pháo đài gần biên giới phía đông, nơi tướng bảo hoàng Bouillé có quân trung thành. Từ đó nhà vua hy vọng thương lượng với Quốc hội từ thế mạnh hơn. Người tổ chức chính là bá tước Axel von Fersen, một quý tộc Thuỵ Điển thân thiết với hoàng hậu.
Một kế hoạch quá cầu kỳ
Fersen lo giấy tờ giả: gia đình đi dưới danh nghĩa một nữ nam tước người Nga cùng con cái và người hầu; nhà vua đóng vai người hầu phòng. Ông đặt đóng một cỗ xe ngựa lớn kiểu berline, đủ chỗ cho cả gia đình, có đồ ăn, đồ dùng cho chuyến đi dài. Dọc đường, Bouillé bố trí các toán kỵ binh chờ ở các trạm thay ngựa để hộ tống đoạn cuối.
Nhiều người đương thời và sử gia sau này chỉ ra những điểm yếu: cỗ xe lớn và mới, kéo bởi nhiều ngựa, rất dễ gây chú ý trên đường tỉnh; cả gia đình đi chung một xe thay vì tách nhỏ; và việc kỵ binh tụ tập ở các làng nhỏ khiến dân địa phương nghi ngờ trước cả khi nhà vua tới.
Diễn biến: từ Tuileries tới Varennes
| Thời điểm | Sự kiện |
|---|---|
| Khoảng nửa đêm 20/6 | Từng người lẻn ra khỏi cung qua lối ít người canh; nhà vua ra muộn hơn dự tính |
| Rạng sáng 21/6 | Fersen đánh xe đưa gia đình ra khỏi Paris rồi chia tay; cỗ xe lớn lên đường |
| Trong ngày 21/6 | Xe đi chậm hơn kế hoạch, hỏng dây kéo, dừng ở các trạm; nhà vua có lúc xuống xe đi lại |
| Chiều 21/6 | Các toán kỵ binh chờ lâu không thấy xe, tưởng kế hoạch đã huỷ, rút đi |
| Chiều 21/6, Sainte-Menehould | Ông trưởng trạm ngựa Jean-Baptiste Drouet nhận ra nhà vua |
| Khoảng 23 giờ 21/6, Varennes | Drouet phi ngựa đường tắt tới trước, báo động; người dân chặn cầu, giữ cỗ xe lại |
| 22–25/6 | Gia đình hoàng gia bị áp giải về Paris giữa đám đông im lặng |
Ở Varennes, gia đình hoàng gia được đưa vào nhà ông Sauce, một người bán tạp hoá kiêm viên chức địa phương. Một toán kỵ binh trung thành tới nơi trong đêm, nhưng đám đông dân làng và vệ binh quốc gia kéo tới đông hơn. Nhà vua không muốn đổ máu. Sáng hôm sau, sứ giả của Quốc hội tới với lệnh đưa nhà vua về.
Chuyện tờ tiền và những điều chưa chắc
Một giai thoại nổi tiếng kể rằng Drouet nhận ra Louis XVI nhờ so khuôn mặt ông với hình nhà vua in trên tờ tiền giấy assignat. Chuyện này được kể từ rất sớm và rất hấp dẫn, nhưng không thể kiểm chứng; có thể Drouet đã nhận ra nhờ những chi tiết khác, như cỗ xe lạ, số ngựa, các toán kỵ binh bất thường. Ngoài ra, các nhà sử học vẫn tranh luận ai chịu trách nhiệm nhiều nhất cho những chậm trễ: nhà vua, Fersen, hay các sĩ quan của Bouillé.
Hậu quả: từ ông vua tới công dân Capet
Trước Varennes, nhiều người Pháp vẫn tin vào một chế độ quân chủ lập hiến với nhà vua đứng đầu. Nhà vua còn để lại ở Tuileries một bản tuyên bố phản đối những thay đổi của cách mạng. Chuyến trốn cho thấy ông không thật lòng chấp nhận chế độ mới. Phong trào đòi lập nền cộng hoà mạnh lên. Tháng 9/1792, nền quân chủ bị bãi bỏ; tháng 1/1793, Louis XVI bị xử tử, và hoàng hậu bị xử tử tháng 10/1793.
Bài học từ một cuộc trốn hỏng
- Đơn giản thắng tiện nghi. Một cỗ xe lớn, sang trọng, chở cả gia đình thoải mái hơn nhưng chậm hơn và dễ bị chú ý hơn.
- Thời gian là khoảng an toàn. Kế hoạch dựa vào việc các mốc thời gian khớp nhau; khi một mốc trễ, toàn bộ chuỗi đổ.
- Người chờ cần biết phải chờ bao lâu. Các toán kỵ binh rút đi vì không có thông tin. Kế hoạch tốt cần cách báo "vẫn đang tới".
- Đừng làm điều bất thường ở nơi ai cũng biết nhau. Ở làng nhỏ, một toán lính lạ hay một cỗ xe lạ là chuyện cả làng bàn tán.
Những bài học này nghe giống chuyện sơ tán thời nay: khi phải rời đi gấp, người mang theo ít đồ, đi sớm và có kế hoạch liên lạc rõ ràng thường thoát an toàn hơn người mang theo mọi thứ.
Ghé thăm và đọc thêm
Ở Varennes-en-Argonne có bảo tàng Argonne với gian trưng bày về chuyến trốn của nhà vua. Một tháp nhỏ trong thị trấn đánh dấu nơi cỗ xe bị chặn. Ở Paris, cung Tuileries đã bị đốt năm 1871, chỉ còn khu vườn. Cuốn When the King Took Flight của Timothy Tackett là công trình sử học dễ đọc và được đánh giá cao về sự kiện này.
Câu hỏi thường gặp
Chuyến trốn tới Varennes là gì?
Đó là chuyến trốn khỏi Paris của vua Louis XVI cùng gia đình đêm 20/6/1791, nhằm tới pháo đài Montmédy ở biên giới phía đông. Họ bị nhận ra và bị chặn lại ở thị trấn Varennes-en-Argonne tối 21/6, rồi bị đưa về Paris.
Ai nhận ra vua Louis XVI trên đường trốn?
Ông trưởng trạm ngựa Jean-Baptiste Drouet ở Sainte-Menehould nhận ra nhà vua và phi ngựa tới Varennes báo động. Giai thoại kể ông so mặt nhà vua với hình trên tờ tiền giấy, nhưng chuyện này không kiểm chứng được.
Vì sao chuyến trốn của Louis XVI thất bại?
Cỗ xe lớn, đi chậm, nhiều lần trễ so với kế hoạch; các toán kỵ binh chờ hộ tống tưởng kế hoạch bị huỷ nên rút đi; sự xuất hiện của lính và cỗ xe lạ gây nghi ngờ; cuối cùng nhà vua bị nhận mặt và dân Varennes chặn đường.
Chuyến trốn tới Varennes dẫn tới hậu quả gì?
Nó làm mất lòng tin của dân Pháp vào nhà vua, thúc đẩy phong trào lập nền cộng hoà. Năm 1792 nền quân chủ bị bãi bỏ, và Louis XVI bị xử tử tháng 1/1793.
Varennes nằm ở đâu?
Varennes-en-Argonne là một thị trấn nhỏ ở vùng Argonne, đông bắc nước Pháp, gần ranh giới tỉnh Meuse. Thị trấn có bảo tàng Argonne với gian trưng bày về đêm nhà vua bị bắt giữ.