Chiều 30/12/1903, nhà hát Iroquois ở Chicago bốc cháy giữa suất diễn đông trẻ em nghỉ lễ, và ít nhất 602 người chết — phần lớn không phải vì lửa mà vì không ra được cửa. Cửa khoá, cửa mở vào trong, lối ra bị rèm che, không có biển chỉ dẫn. Từ vụ này mà có quy định cửa thoát hiểm phải mở ra ngoài, thanh đẩy chống hoảng loạn trên cửa, và biển lối ra phải sáng — những thứ ta đi ngang mỗi ngày mà không để ý.
Nhà hát "tuyệt đối chống cháy"
Iroquois khai trương tháng 11/1903 ở trung tâm Chicago, sang trọng với sảnh lát đá cẩm thạch, gương lớn và trần cao. Quảng cáo và tờ chương trình gọi nó là "tuyệt đối chống cháy". Khung nhà bằng thép và gạch thật, nhưng bên trong là rèm nhung, phông cảnh vẽ trên vải, gỗ trang trí và hàng nghìn ghế đệm.
Hôm ấy là suất chiều vở nhạc kịch Mr. Bluebeard do diễn viên hài Eddie Foy đóng chính. Trường học đang nghỉ Giáng sinh, khán giả phần đông là phụ nữ và trẻ em. Nhà hát có khoảng 1.600 ghế nhưng các nguồn cho rằng hôm đó có khoảng 1.700 đến hơn 2.000 người, nhiều người đứng ở lối đi phía sau.
Mười lăm phút
Đầu màn hai, một ngọn đèn hồ quang chiếu sân khấu bắn tia lửa vào tấm rèm vải mỏng cạnh sân khấu. Lửa bắt lên các tấm phông treo phía trên, nơi có hàng trăm mét vuông vải sơn — thứ cháy rất nhanh.
Nhân viên sân khấu cố dập bằng những ống bột hoá chất nhỏ, không ăn thua. Họ kéo tấm màn an toàn — một tấm màn lẽ ra bằng amiăng, hạ xuống để ngăn sân khấu với khán phòng. Tấm màn kẹt vào một giá đèn, dừng lại lơ lửng, chừa một khe hở lớn phía dưới. Về sau người ta còn nghi chất liệu của nó không chống cháy được như quảng cáo.
Eddie Foy bước ra trước khán giả, xin mọi người bình tĩnh đi ra và bảo dàn nhạc tiếp tục chơi. Nhưng diễn viên và thợ sân khấu chạy ra bằng cửa sau sân khấu. Cánh cửa lớn mở ra giữa mùa đông Chicago hút một luồng gió lạnh vào; luồng gió đẩy lửa và khí nóng qua khe màn, phụt thẳng vào khán phòng như một quả cầu lửa, nhất là lên các tầng ban công.
Đèn tắt. Phần lớn người chết trong khoảng mười lăm phút đầu.
Vì sao không ra được
Các cuộc điều tra sau đó liệt kê một chuỗi lỗi, mỗi lỗi một mình có thể không giết ai, nhưng cộng lại thì chết người:
| Vấn đề | Hậu quả |
|---|---|
| Nhiều cửa ra bị khoá hoặc cài then, có loại chốt lạ người dân không biết cách mở | Người ta dồn tới cửa rồi không mở được |
| Nhiều cửa mở vào trong | Đám đông xô tới ép chặt cánh cửa, không ai kéo vào được |
| Một số lối ra bị rèm, màn trang trí che | Khán giả không biết chỗ đó là cửa |
| Không có biển lối ra được chiếu sáng | Khi đèn tắt, cả khán phòng tối đen |
| Cầu thang ban công bị chặn bằng cổng sắt (để khán giả vé rẻ không xuống tầng vé đắt) | Người trên cao bị kẹt |
| Không có hệ thống chữa cháy tự động, không có chuông báo về đội cứu hoả | Đội cứu hoả tới khi phần lớn nạn nhân đã chết |
Ở phía sau, người trên ban công cao nhất chui ra lối thoát hiểm ngoài trời nhưng nhiều đoạn chưa hoàn thiện hoặc dẫn vào khói. Sinh viên ở toà nhà đại học bên kia hẻm bắc tấm ván ngang qua để kéo một số người sang. Con số chính thức thường được nêu là 602 người chết, có nguồn ghi 605. Iroquois đến nay vẫn là vụ cháy một toà nhà đơn lẻ chết nhiều người nhất trong lịch sử nước Mỹ.
Thứ đã thay đổi: cánh cửa bạn đẩy mỗi ngày
Cửa mở theo chiều thoát nạn
Sau Iroquois, Chicago đóng cửa toàn bộ nhà hát để kiểm tra, và nhiều thành phố Mỹ sửa luật xây dựng. Quy định mấu chốt: cửa trên đường thoát hiểm phải mở ra ngoài, theo hướng người ta chạy, và không được khoá khi có người bên trong. Ý tưởng này nay có trong quy chuẩn của hầu hết các nước. Quy chuẩn an toàn cháy hiện hành của Việt Nam cũng yêu cầu cửa trên lối thoát nạn mở theo hướng thoát ra, trừ một số trường hợp nhỏ được quy định riêng.
Thanh đẩy chống hoảng loạn
Một người bán đồ ngũ kim ở Indianapolis tên Carl Prinzler, theo câu chuyện công ty ông kể lại, từng định đi xem vở diễn ấy nhưng bận việc nên không đi. Ám ảnh vì vụ cháy, ông cùng các cộng sự nghĩ ra loại khoá có thanh ngang: chỉ cần ai đó xô vào thanh là cửa bật mở, không cần biết cách vặn nắm đấm. Bằng sáng chế được cấp năm 1908. Ngày nay ta gọi đó là "thanh thoát hiểm" hay panic bar, gắn ở cửa trung tâm thương mại, trường học, nhà thi đấu.
Biển lối ra phải sáng, màn sân khấu phải chống cháy thật
Các quy định sau vụ cháy còn buộc biển lối ra được chiếu sáng, màn an toàn ở sân khấu phải thật sự chống cháy và hạ được, phông cảnh phải được xử lý khó cháy, và nhân viên phải được huấn luyện. Ngày nay biển lối ra được thống nhất quốc tế theo ISO 7010: hình người chạy về phía cánh cửa, nền xanh lá.
Điều Iroquois dạy người xem hôm nay
Bạn không kiểm soát được nhà hát được xây thế nào. Nhưng bạn kiểm soát được mình ngồi ở đâu và nhìn thấy gì:
- Khi vào chỗ ngồi, tìm hai lối ra gần nhất, một trước và một sau. Lối gần nhất thường không phải lối bạn đã đi vào.
- Đếm số hàng ghế tới lối ra. Khi khói xuống và đèn tắt, bạn sẽ phải lần bằng tay.
- Nếu thấy cửa thoát hiểm bị khoá xích, bị chặn bằng hàng hoá hay bàn ghế ở nơi công cộng, báo cho quản lý; ở Việt Nam có thể phản ánh tới lực lượng Cảnh sát PCCC & CNCH địa phương.
- Khi có báo cháy giữa buổi diễn, đừng ngồi chờ xem diễn viên có tiếp tục hay không. Đứng dậy và đi ra, bình tĩnh nhưng ngay lập tức.
- Đi cùng trẻ nhỏ, nắm tay con và nói trước với con: "nếu có chuyện, mình đi ra cửa kia".
Lời kêu gọi bình tĩnh của Eddie Foy hôm đó được nhiều người kể lại như một hành động can đảm. Nhưng bình tĩnh không cứu được ai khi cửa khoá. Bài học thật của Iroquois là: an toàn thoát nạn được quyết định từ lúc thiết kế và vận hành toà nhà, trước khi tia lửa đầu tiên bắn ra.
Tìm hiểu thêm
Ở Chicago còn một tấm biển tưởng niệm tại toà nhà bên cạnh vị trí nhà hát cũ, nay mang tên nhà hát khác. Cuốn sách được nhắc nhiều về vụ này là Chicago Death Trap của Nat Brandt. Tài liệu lịch sử của Hiệp hội Phòng cháy Quốc gia Mỹ (NFPA) cũng xếp Iroquois vào nhóm vụ cháy làm thay đổi quy chuẩn an toàn tính mạng.
Câu hỏi thường gặp
Cháy nhà hát Iroquois xảy ra khi nào và chết bao nhiêu người?
Vụ cháy xảy ra chiều 30/12/1903 tại Chicago, Mỹ, trong một suất diễn đông trẻ em. Con số thường được nêu là 602 người chết, có nguồn ghi 605, khiến đây là vụ cháy một toà nhà chết nhiều người nhất lịch sử nước Mỹ.
Vì sao nhiều người chết như vậy ở nhà hát Iroquois?
Lửa bắt từ phông vải sân khấu, màn an toàn bị kẹt, luồng gió từ cửa sau đẩy lửa vào khán phòng. Nhiều cửa ra bị khoá, mở vào trong hoặc bị rèm che, không có biển lối ra sáng, nên người ta không thoát ra kịp.
Vì sao cửa thoát hiểm phải mở ra ngoài?
Khi đám đông dồn tới, sức ép của người phía sau đè cánh cửa mở vào trong, không ai kéo nó ra được. Cửa mở theo hướng thoát nạn thì chính sức đẩy ấy lại làm cửa mở. Quy định này phổ biến sau các thảm hoạ như Iroquois.
Thanh thoát hiểm (panic bar) ra đời thế nào?
Carl Prinzler, một người bán đồ ngũ kim ở Indianapolis, bị ám ảnh sau vụ Iroquois và cùng cộng sự thiết kế khoá có thanh ngang, chỉ cần đẩy là mở. Bằng sáng chế được cấp năm 1908, nay loại khoá này có ở cửa thoát hiểm nhiều công trình công cộng.
Vào rạp, hội trường nên làm gì để an toàn?
Tìm hai lối ra gần nhất trước khi ngồi, nhớ số hàng ghế tới đó, nhắc trẻ đi cùng. Khi có báo cháy hay mùi khói, đi ra ngay, không chờ xem. Thấy cửa thoát hiểm bị khoá hay chặn thì báo quản lý hoặc cơ quan PCCC.
