Chiều thứ Bảy 25/3/1911, xưởng may áo Triangle Waist ở New York bốc cháy và 146 người chết trong chưa tới nửa giờ, phần lớn là các cô gái trẻ nhập cư, vì một cửa cầu thang bị khoá và chiếc cầu thang thoát hiểm ngoài trời sụp đổ. Vụ cháy dẫn tới hàng chục đạo luật an toàn lao động ở New York và góp phần khai sinh bộ quy chuẩn an toàn tính mạng mà nhiều nước còn tham khảo. Câu hỏi nó để lại vẫn đúng với mọi xưởng sản xuất hôm nay: lối ra có mở được không, ngay lúc này?
Ba tầng trên cùng của toà nhà Asch
Xưởng Triangle chiếm tầng 8, 9 và 10 của toà nhà Asch, góc phố Washington Place và Greene, gần công viên Washington Square ở Manhattan. Toà nhà mười tầng được coi là chống cháy, và quả thật kết cấu của nó sống sót — nó vẫn đứng đó tới hôm nay. Thứ cháy là những gì bên trong: hàng trăm máy may xếp sát nhau, thùng vải vụn, giấy lót mẫu, những dãy áo sơ mi nữ treo trên dây.
Khoảng 500 công nhân làm ở đây, đa số là phụ nữ và thiếu nữ người Do Thái và người Ý mới sang Mỹ, nhiều cô mới mười bốn, mười lăm tuổi. Họ làm sáu ngày một tuần.
Diễn biến: từ thùng vải vụn tới cửa sổ tầng chín
Khoảng 4 giờ 40 chiều, gần giờ tan ca, lửa bắt đầu ở một thùng vải vụn dưới bàn cắt tầng 8, rất có thể do một mẩu thuốc lá hoặc que diêm. Vải cotton vụn và giấy mỏng bắt lửa gần như tức thì.
Tầng 8 có người kịp gọi điện báo lên tầng 10, nơi văn phòng chủ xưởng. Người ở tầng 10 thoát lên mái và được sinh viên trường luật bên cạnh bắc thang kéo sang. Nhưng không ai báo được cho tầng 9 — tầng đông người nhất. Họ biết có cháy khi lửa đã bò lên tới cửa sổ.
Tầng 9 có hai lối cầu thang. Một lối phía phố Greene đã bị khói lửa chặn. Lối phía Washington Place bị khoá — theo lời khai của các công nhân sống sót, cửa thường khoá để quản lý kiểm tra túi xách lúc tan ca và chặn công nhân ra ngoài nghỉ. Hai thang máy chạy được vài chuyến, những người lái thang máy liều mình lên xuống cho tới khi không còn lên được.
Chiếc cầu thang thoát hiểm bằng sắt bên ngoài toà nhà vừa hẹp vừa yếu, lại kết thúc ở một sân trong chứ không xuống tới mặt đường. Khi quá nhiều người dồn lên, nó cong và sụp. Thang của đội cứu hoả lúc đó chỉ vươn tới khoảng tầng 6. Nhiều người bị dồn ra cửa sổ.
Những con số
| Mục | Số liệu |
|---|---|
| Ngày | 25/3/1911 |
| Số người chết | 146 (123 nữ, 23 nam) |
| Thời gian chính của thảm hoạ | chưa tới 30 phút |
| Tầng chịu nặng nhất | tầng 9 |
| Kết cục pháp lý của hai chủ xưởng | được tuyên trắng án tội ngộ sát cuối năm 1911 |
Hai chủ xưởng là Max Blanck và Isaac Harris bị đưa ra toà nhưng được tuyên trắng án, vì công tố không chứng minh được họ biết cửa đã khoá vào đúng thời điểm đó. Vụ kiện dân sự kết thúc năm 1914 với mức bồi thường thường được nhắc là khoảng 75 đô la cho mỗi người chết. Sự chênh lệch ấy làm dư luận phẫn nộ hơn cả vụ cháy.
Thứ đã thay đổi
Uỷ ban điều tra nhà máy
Chỉ vài tháng sau, bang New York lập Uỷ ban Điều tra Nhà máy. Uỷ ban đi khảo sát hàng nghìn xưởng, phỏng vấn công nhân, và từ năm 1911 tới 1914 đề xuất hàng chục đạo luật: cửa xưởng phải mở ra ngoài và không được khoá trong giờ làm, phải có hệ thống phun nước chữa cháy tự động ở toà nhà cao, phải có diễn tập thoát hiểm, giới hạn số người trên mỗi tầng, cấm hút thuốc trong xưởng.
Frances Perkins, một nhà hoạt động xã hội trẻ, chứng kiến vụ cháy từ dưới đường. Bà làm việc cho uỷ ban, về sau trở thành Bộ trưởng Lao động Mỹ và nhiều lần nói ngày 25/3/1911 là ngày định hướng cả cuộc đời mình.
Quy chuẩn an toàn tính mạng
Hiệp hội Phòng cháy Quốc gia Mỹ (NFPA) lập Uỷ ban An toàn Tính mạng năm 1913, sau Triangle và các vụ cháy khác. Công việc của uỷ ban này phát triển thành bộ quy chuẩn NFPA 101, Life Safety Code — tập trung vào câu hỏi: con người thoát ra bằng cách nào, chứ không chỉ toà nhà chịu lửa được bao lâu.
Bài học cho xưởng, cửa hàng, nhà trọ hôm nay
Cửa khoá để chống trộm hay giữ người làm là chuyện không xa lạ ở nhiều xưởng may, kho hàng, cửa hàng, khu trọ công nhân. Lý do nghe hợp lý cho tới ngày có cháy. Những điều nên làm:
- Người làm việc trong xưởng: ngay tuần đầu, đi thử cả hai lối ra của tầng mình. Cửa nào khoá trong giờ làm thì hỏi quản lý ai giữ chìa và đề nghị mở. Theo pháp luật PCCC Việt Nam, lối thoát nạn không được khoá, chặn khi có người làm việc.
- Chủ xưởng, chủ cửa hàng: chống trộm bằng camera, khoá tủ, kiểm hàng cuối ca — không bằng khoá lối thoát nạn. Khoá cửa thoát hiểm có thể dùng loại mở được từ bên trong bằng một thao tác đẩy, không cần chìa.
- Báo cháy phải tới được mọi tầng. Ở Triangle, tầng 9 không được báo. Chuông báo cháy chung hoặc ít nhất một quy ước báo động cho cả toà nhà là thứ cứu người rẻ nhất.
- Không để hàng hoá, vải vụn, thùng giấy chắn cầu thang. Vải vụn là mồi lửa; cầu thang là đường sống.
- Diễn tập. Ai cũng phải biết đường ra mà không cần nghĩ. Diễn tập trong giờ làm, có tính giờ.
- Thấy cửa thoát hiểm bị khoá hay lấp ở nơi đông người làm việc, có thể phản ánh tới Cảnh sát PCCC & CNCH địa phương. Khi có cháy: rời đi ngay và gọi 114.
Đến thăm và tìm hiểu thêm
Toà nhà cũ, nay gọi là Brown Building, thuộc Đại học New York, được công nhận là di tích lịch sử quốc gia của Mỹ. Năm 2023, một đài tưởng niệm bằng thép không gỉ được khánh thành ở góc toà nhà, khắc tên những người đã mất. Hằng năm vào ngày 25/3 có lễ tưởng niệm, nhiều nơi treo những chiếc áo sơ mi trắng có tên từng người.
Sách được trích nhiều là Triangle: The Fire That Changed America của David Von Drehle. Đại học Cornell lưu một bộ tư liệu lớn về vụ cháy, gồm danh sách nạn nhân, lời khai và ảnh báo chí thời đó, mở cho mọi người tra cứu trực tuyến.
Câu hỏi thường gặp
Vụ cháy xưởng Triangle xảy ra năm nào?
Vụ cháy xảy ra chiều 25/3/1911 tại xưởng may áo Triangle Waist, ba tầng trên cùng của toà nhà Asch ở Manhattan, New York. 146 người chết, phần lớn là phụ nữ và thiếu nữ nhập cư.
Vì sao nhiều công nhân Triangle không thoát được?
Tầng 9 không được báo cháy kịp. Một trong hai lối cầu thang bị khoá, lối còn lại bị lửa chặn, cầu thang thoát hiểm ngoài trời sụp đổ và thang của cứu hoả không với tới. Nhiều người bị dồn ra cửa sổ.
Chủ xưởng Triangle có bị xử tội không?
Hai chủ xưởng bị truy tố tội ngộ sát nhưng được tuyên trắng án cuối năm 1911. Vụ kiện dân sự năm 1914 dẫn tới mức bồi thường rất thấp cho mỗi gia đình nạn nhân, gây phẫn nộ lớn.
Sau vụ cháy Triangle có những luật gì mới?
New York lập Uỷ ban Điều tra Nhà máy và ban hành hàng chục đạo luật về cửa thoát hiểm không được khoá, phun nước chữa cháy tự động, diễn tập thoát hiểm và điều kiện lao động. NFPA cũng lập uỷ ban dẫn tới bộ quy chuẩn Life Safety Code.
Ở Việt Nam có được khoá cửa thoát hiểm trong giờ làm không?
Không. Pháp luật về phòng cháy chữa cháy yêu cầu lối thoát nạn luôn thông thoáng và không bị khoá, chặn khi có người bên trong. Có thể dùng loại khoá mở được từ bên trong bằng một thao tác đẩy để vừa chống trộm vừa an toàn.
