Đại hoả hoạn London bùng lên rạng sáng Chủ nhật 2/9/1666 từ một lò bánh mì trên phố Pudding Lane và cháy gần bốn ngày, thiêu khoảng 13.200 ngôi nhà, 87 nhà thờ xứ và nhà thờ lớn St Paul. Từ đống tro đó ra đời ba thứ ta vẫn dùng: luật xây nhà bằng gạch đá với phố rộng hơn, bảo hiểm cháy nhà, và những đội cứu hoả có tổ chức thay cho cảnh hàng xóm chuyền xô nước.
Một đêm cuối hè khô hanh
London năm 1666 là thành phố gỗ. Nhà nhiều tầng làm khung gỗ trát vữa, tầng trên chìa ra phố nên hai dãy nhà đối diện gần như chạm mái nhau. Ngõ hẹp, kho chứa dầu, nhựa thông, rượu, than nằm sát bến sông Thames. Mùa hè năm đó lại khô kéo dài, gỗ khô như mồi lửa.
Khoảng một giờ sáng ngày 2/9, lửa bắt đầu trong lò bánh mì của Thomas Farriner, người làm bánh cho nhà vua. Gia đình ông thoát ra bằng cách trèo qua mái sang nhà bên. Một người giúp việc không chịu trèo và trở thành một trong những nạn nhân đầu tiên được ghi lại.
Gió đông thổi mạnh đẩy lửa về phía tây, thẳng vào khu phố buôn bán đông đúc nhất. Khi lửa chạm tới các kho hàng ven sông, nó không còn là vụ cháy một căn nhà nữa mà thành bức tường lửa di chuyển.
Vì sao không ai dập được
Thời đó London không có đội cứu hoả chuyên nghiệp. Mỗi giáo xứ giữ vài thứ đồ chữa cháy: xô da, thang, "ống phun" bằng tay chỉ bắn được ít nước, và những cây móc sắt dài để kéo sập nhà. Cách làm duy nhất có tác dụng với đám cháy lớn là phá nhà tạo dải cách ly — dọn trống một vệt đất để lửa không có gì mà ăn sang.
Nhưng phá nhà người khác là chuyện lớn: ai bồi thường? Theo các ghi chép thời đó, Thị trưởng Thomas Bloodworth chần chừ, không dám ra lệnh phá nhà sớm. Những giờ đầu quý giá nhất trôi qua. Tới khi nhà vua Charles II và em trai là Công tước xứ York trực tiếp chỉ huy, cho lính dùng thuốc súng phá nhà tạo dải cách ly, thì lửa đã lan quá rộng.
Người dân phần lớn bỏ chạy, chất đồ lên xe, lên thuyền trên sông Thames. Nhật ký của Samuel Pepys, một quan chức hải quân, kể cảnh người ta quăng đồ xuống thuyền, chim bồ câu không chịu rời tổ cho tới khi cháy cánh, và chính ông chôn rượu cùng một bánh pho mát Parmesan trong vườn để giữ của. Cuốn nhật ký ấy là một trong những nguồn trực tiếp quý nhất về vụ cháy.
Gió dịu đi vào ngày 5/9, cùng với các dải cách ly, lửa mới bị chặn lại. Tới ngày 6/9 thì cơ bản tắt.
Thiệt hại: số nhà thì rõ, số người thì không
| Hạng mục | Con số thường được nêu |
|---|---|
| Thời gian cháy | 2/9 – 6/9/1666, gần bốn ngày |
| Nhà ở bị thiêu | khoảng 13.200 ngôi |
| Nhà thờ xứ | 87 nhà thờ, cùng nhà thờ lớn St Paul cũ |
| Người mất nhà | ước tính khoảng 70.000 trong số khoảng 80.000 cư dân nội thành |
| Số người chết được ghi chép | chỉ vài người; con số thật chưa bao giờ xác định được |
Con số người chết rất thấp trong sổ sách là điểm còn tranh cãi. Thời đó người nghèo, người không có nhà cố định ít khi được ghi tên, và nhiệt độ của đám cháy đủ để không còn lại gì. Các nhà sử học ngày nay thường nói thẳng: chúng ta không biết bao nhiêu người đã chết. Điều chắc chắn là phần lớn dân thành phố thoát được — vì đám cháy lan theo từng con phố, cho người ta vài giờ để chạy.
Bài học thứ nhất: xây lại khác đi
Năm 1667, Quốc hội Anh thông qua Luật Tái thiết London (Rebuilding Act). Nhà mới phải xây bằng gạch hoặc đá, không còn được làm khung gỗ chìa ra phố. Luật chia nhà thành mấy hạng theo mặt đường, quy định số tầng và độ dày tường cho từng hạng. Một số phố được nới rộng.
Nhiều kiến trúc sư, trong đó có Christopher Wren, vẽ hẳn những bản quy hoạch mới với đại lộ thẳng tắp kiểu châu Âu lục địa. Không bản nào được làm, vì đất vẫn thuộc về hàng nghìn chủ cũ và ai cũng muốn dựng lại nhà mình cho nhanh. Bài học này nghe quen với người Việt: quy hoạch đẹp trên giấy thua chuyện quyền sở hữu từng mét đất.
Điều luật đổi được là vật liệu và khoảng cách. Đó chính là hai trụ cột của mọi quy chuẩn phòng cháy ngày nay: vật liệu khó cháy, và đủ khoảng trống để lửa không nhảy từ nhà này sang nhà khác. Quy chuẩn an toàn cháy hiện hành của Việt Nam cho nhà và công trình (QCVN 06:2022/BXD) vẫn xoay quanh đúng những câu hỏi ấy: vật liệu gì, ngăn cháy thế nào, lối thoát rộng bao nhiêu.
Bài học thứ hai: bảo hiểm và đội cứu hoả
Vài năm sau vụ cháy, một người tên Nicholas Barbon mở văn phòng bảo hiểm cháy nhà, thường được coi là một trong những công ty bảo hiểm cháy đầu tiên ở Anh. Các công ty bảo hiểm sau đó tự lập đội cứu hoả riêng để bớt phải đền tiền. Nhà nào mua bảo hiểm được gắn một tấm biển kim loại có biểu tượng công ty trên tường, gọi là "fire mark", để đội cứu hoả nhận ra.
Có một giai thoại phổ biến rằng đội của công ty này đứng nhìn nhà không gắn biển của mình cháy. Thực tế phức tạp hơn: các đội thường dập lửa cả nhà bên cạnh vì lửa không chừa ai, và các công ty dần hợp tác với nhau. Năm 1833 nhiều công ty gộp đội thành một tổ chức chung, và năm 1866 London có đội cứu hoả công do thành phố quản lý.
Ý tưởng cốt lõi còn lại tới hôm nay: chữa cháy là việc của lực lượng chuyên nghiệp, được báo tin nhanh và tới nhanh. Ở Việt Nam, số gọi là 114, miễn phí, gọi được cả khi điện thoại hết tiền.
Bài học thứ ba: chần chừ là mất tất cả
Câu chuyện Thị trưởng Bloodworth không dám ra lệnh phá nhà được kể đi kể lại không phải để chê một người. Nó cho thấy một thói quen rất người: đánh giá thấp mối nguy ở phút đầu vì phản ứng mạnh thì tốn kém và có thể bị trách. Trong đám cháy, phút đầu là phút rẻ nhất để hành động.
Áp dụng cho một gia đình hôm nay:
- Thấy khói, ngửi mùi khét lạ: kiểm tra ngay, đừng đợi "xem nó có to lên không".
- Lửa nhỏ dập được trong vài giây (chảo dầu, thùng rác) thì dập; không dập được thì rời đi và gọi 114, đừng cố thêm.
- Cả nhà nên thống nhất trước: ai báo động, ai dắt trẻ nhỏ và người già, ra bằng lối nào, tập trung ở đâu ngoài nhà.
- Đồ đạc không đáng một mạng người. Người London năm 1666 chạy được vì có vài giờ; trong nhà kín hôm nay, khói cho ta vài phút.
Những gì còn lại để xem
Ai tới London có thể ghé Đài tưởng niệm Đại hoả hoạn (The Monument) gần cầu London, do Christopher Wren và Robert Hooke thiết kế. Cột cao 202 bộ (khoảng 61,5 m), và cũng đứng cách đúng 202 bộ so với vị trí lò bánh mì trên Pudding Lane. Leo 311 bậc lên đỉnh là nhìn được cả khu vực từng bị thiêu rụi.
Nhà thờ lớn St Paul hiện nay cũng là công trình của Wren, dựng lại sau vụ cháy. Bảo tàng London có phòng trưng bày về Đại hoả hoạn. Nhật ký Samuel Pepys có bản dịch và trích đoạn dễ tìm, đọc như một phóng sự hiện trường.
Một điểm đáng nhớ: Đại hoả hoạn London không phải vụ cháy chết nhiều người nhất lịch sử, nhưng là vụ cháy làm thay đổi nhiều nhất cách một thành phố được xây. Sau nó, cháy không còn bị coi là "trời phạt" mà là chuyện của vật liệu, khoảng cách và tổ chức — những thứ con người kiểm soát được.
Câu hỏi thường gặp
Đại hoả hoạn London xảy ra năm nào?
Vụ cháy bắt đầu khoảng một giờ sáng ngày 2/9/1666 trong lò bánh mì của Thomas Farriner trên phố Pudding Lane và cháy tới khoảng ngày 6/9/1666. Nó thiêu rụi phần lớn khu nội thành London cổ bên trong tường thành.
Đại hoả hoạn London có bao nhiêu người chết?
Sổ sách thời đó chỉ ghi vài người chết, nhưng các nhà sử học cho rằng con số thật cao hơn và không thể xác định. Người nghèo ít được ghi chép, và nhiệt độ đám cháy đủ để không còn dấu vết. Điều chắc chắn là khoảng 70.000 người mất nhà.
Vì sao đám cháy lan nhanh như vậy?
Nhà ở London khi đó làm bằng gỗ, tầng trên chìa sát nhau, ngõ hẹp, nhiều kho hàng dễ cháy ven sông, mùa hè lại khô hạn và có gió đông mạnh. Việc chậm phá nhà tạo dải cách ly ở những giờ đầu cũng khiến lửa vượt tầm kiểm soát.
Sau vụ cháy London thay đổi những gì?
Luật Tái thiết 1667 buộc xây nhà bằng gạch đá, quy định số tầng và độ dày tường, nới rộng một số phố. Bảo hiểm cháy nhà ra đời, kéo theo các đội cứu hoả của công ty bảo hiểm, tiền thân của lực lượng cứu hoả công ở London.
Đài tưởng niệm Đại hoả hoạn London ở đâu?
The Monument nằm gần cầu London, do Christopher Wren và Robert Hooke thiết kế. Cột cao 202 bộ và đứng cách vị trí lò bánh mì nơi lửa bắt đầu đúng 202 bộ, có 311 bậc thang lên đài quan sát.
