Mùa hè năm 756, khi quân của An Lộc Sơn phá cửa ải Đồng Quan, Đường Huyền Tông bỏ kinh đô Trường An lúc rạng sáng, chạy về đất Thục; tới trạm Mã Ngôi, quân hộ giá nổi loạn, giết tể tướng Dương Quốc Trung và buộc nhà vua ban chết cho Dương Quý Phi. Đó là một trong những cuộc tháo chạy nổi tiếng nhất lịch sử Trung Hoa: một ông vua từng đưa nhà Đường lên đỉnh thịnh trị phải chạy khỏi kinh đô của chính mình, mất người yêu dọc đường, và mất luôn ngôi báu vào tay con trai. Chuyện được chép trong chính sử, rồi được thơ ca — nhất là Trường hận ca của Bạch Cư Dị — biến thành huyền thoại.
Từ thịnh trị Khai Nguyên tới loạn An Sử
Đường Huyền Tông (Lý Long Cơ) trị vì từ năm 712. Những năm đầu, niên hiệu Khai Nguyên, được sử sách coi là thời thịnh trị bậc nhất nhà Đường. Về sau, nhà vua say mê Dương Quý Phi, giao triều chính cho các quyền thần, trong đó có anh họ của Quý Phi là Dương Quốc Trung.
An Lộc Sơn là một tướng biên cương gốc Hồ, được nhà vua và Quý Phi sủng ái, nắm binh quyền ba trấn lớn phía bắc. Mâu thuẫn với Dương Quốc Trung ngày càng gay gắt. Cuối năm 755, An Lộc Sơn khởi binh ở Phạm Dương, tiến nhanh về phía nam, chiếm Lạc Dương. Cuộc nổi loạn kéo dài tám năm, về sau gọi là loạn An Sử (An Lộc Sơn – Sử Tư Minh).
Bỏ Trường An lúc rạng sáng
Ải Đồng Quan là cửa ngõ phía đông che chắn Trường An. Đầu mùa hè năm 756, quân triều đình bị ép ra khỏi ải đánh trận và thua lớn; Đồng Quan thất thủ. Tin tới kinh đô, triều đình hoảng loạn.
Theo Tư trị thông giám, nhà vua không báo cho bá quan. Rạng sáng, ông cùng Quý Phi, các chị em họ Dương, thái tử, một số hoàng thân, Dương Quốc Trung, hoạn quan Cao Lực Sĩ và một đội cấm quân lặng lẽ ra khỏi cửa cung, đi về phía tây. Nhiều quan lại và hoàng tộc ở lại kinh thành chỉ biết khi nhà vua đã đi.
Dọc đường, đoàn người thiếu lương thực; các huyện quan trên đường cũng đã bỏ chạy. Sử chép có lúc nhà vua phải ăn cơm độn do dân dâng, binh lính đói và mệt, oán khí dồn về phía họ Dương.
Binh biến ở trạm Mã Ngôi
Tới trạm dịch Mã Ngôi, cách Trường An khoảng hơn trăm dặm về phía tây, quân sĩ không chịu đi tiếp. Dưới sự dẫn dắt của tướng cấm quân Trần Huyền Lễ, họ giết Dương Quốc Trung, coi ông là kẻ gây ra loạn lạc. Rồi họ vây chỗ nhà vua, đòi trừ luôn Dương Quý Phi, vì sợ để bà sống thì sau này họ sẽ bị trả thù.
Nhà vua lúc đầu không nỡ. Cuối cùng, để giữ quân, ông ban chết cho Quý Phi. Theo chính sử, Cao Lực Sĩ đưa bà vào một am Phật trong trạm và thắt cổ. Bà ngoài ba mươi tuổi. Thi hài được chôn vội bên đường.
Con trai lên ngôi khi cha đang chạy
Sau Mã Ngôi, dân địa phương chặn đường xin nhà vua ở lại chống giặc. Đoàn người tách đôi: Huyền Tông tiếp tục vào Thục, thái tử Lý Hanh đi lên phía bắc tập hợp quân. Chưa đầy một tháng sau, ở Linh Vũ, thái tử lên ngôi, tức Đường Túc Tông, tôn cha làm Thái thượng hoàng. Huyền Tông tới Thành Đô rồi mới nhận tin, và chấp nhận việc đã rồi.
Năm 757, quân triều đình lấy lại Trường An. Huyền Tông trở về kinh đô, sống những năm cuối trong cảnh bị giám sát và cô đơn, mất năm 762. Loạn An Sử kết thúc năm 763, để lại một nhà Đường suy yếu hẳn.
| Năm | Sự kiện |
|---|---|
| 755 | An Lộc Sơn khởi binh, chiếm Lạc Dương |
| 756 | Đồng Quan thất thủ; Huyền Tông bỏ Trường An; binh biến Mã Ngôi; Túc Tông lên ngôi ở Linh Vũ |
| 757 | Triều đình lấy lại Trường An; Huyền Tông về kinh |
| 762 | Huyền Tông mất |
| 763 | Loạn An Sử kết thúc |
Sử, thơ và truyền thuyết
Nguồn chính về các sự kiện là Cựu Đường thư, Tân Đường thư và Tư trị thông giám của Tư Mã Quang. Ba bộ sử thống nhất ở khung chính: bỏ kinh đô, binh biến Mã Ngôi, cái chết của họ Dương, thái tử lên ngôi.
Năm 806, nửa thế kỷ sau, Bạch Cư Dị viết Trường hận ca, kể mối tình của nhà vua và Quý Phi với giọng thương cảm, kết thúc bằng cảnh đạo sĩ tìm thấy hồn Quý Phi trên núi tiên và lời thề "trên trời làm chim liền cánh, dưới đất làm cây liền cành". Bài thơ là văn chương, không phải sử. Từ đó còn sinh ra truyền thuyết dân gian Nhật Bản rằng Quý Phi không chết mà trốn sang Nhật — một câu chuyện không có cơ sở sử liệu.
Cách nhìn của sử gia xưa cũng mang định kiến: họ hay đổ lỗi cho "hồng nhan hoạ thuỷ", trong khi trách nhiệm chính trị thuộc về nhà vua và các quyền thần. Nhiều nhà nghiên cứu ngày nay nhấn mạnh nguyên nhân sâu hơn: việc trao quá nhiều binh quyền cho các tiết độ sứ biên cương.
Bài học của một cuộc tháo chạy
- Chạy mà không kế hoạch thì kéo theo hỗn loạn. Đoàn người đi không lương thực, không báo trước cho người ở lại, mất lòng quân chỉ sau một ngày đường.
- Lòng tin là thứ cạn trước tiên. Quân lính đói và sợ không còn tin vào người chỉ huy; người dân bị bỏ lại không còn tin vào triều đình.
- Người ra đi sớm chưa chắc giữ được gì. Huyền Tông thoát thân nhưng mất cả ngôi lẫn người thân.
Dấu tích hôm nay
Gần thị trấn Mã Ngôi, tỉnh Thiểm Tây, có khu mộ Dương Quý Phi, là điểm tham quan với nhiều bia thơ của các đời sau. Ở Tây An — Trường An xưa — có khu Hoa Thanh Trì dưới chân núi Ly Sơn, cung suối nước nóng gắn với nhà vua và Quý Phi. Trường hận ca có nhiều bản dịch tiếng Việt, đọc kèm chú giải sẽ thấy rõ chỗ nào là thơ, chỗ nào là sử.
Câu hỏi thường gặp
Đường Huyền Tông chạy loạn năm nào?
Năm 756, khi quân An Lộc Sơn phá ải Đồng Quan, Đường Huyền Tông bỏ kinh đô Trường An lúc rạng sáng, chạy về đất Thục. Ông tới Thành Đô và chỉ trở về Trường An năm 757 sau khi triều đình lấy lại kinh đô.
Binh biến Mã Ngôi là gì?
Đó là cuộc nổi loạn của quân hộ giá tại trạm dịch Mã Ngôi trên đường nhà vua chạy về Thục năm 756. Quân sĩ giết tể tướng Dương Quốc Trung rồi buộc Đường Huyền Tông ban chết cho Dương Quý Phi.
Dương Quý Phi chết như thế nào?
Theo chính sử, sau khi quân lính ở Mã Ngôi đòi giết bà, Đường Huyền Tông ban chết, hoạn quan Cao Lực Sĩ đưa bà vào am Phật trong trạm và thắt cổ. Truyền thuyết bà trốn sang Nhật Bản không có cơ sở sử liệu.
Loạn An Sử là gì?
Loạn An Sử là cuộc nổi loạn do An Lộc Sơn rồi Sử Tư Minh cầm đầu, kéo dài từ năm 755 tới 763. Nó buộc Đường Huyền Tông bỏ kinh đô và làm nhà Đường suy yếu nghiêm trọng.
Trường hận ca kể chuyện gì?
Trường hận ca là bài thơ dài của Bạch Cư Dị viết năm 806, kể mối tình Đường Huyền Tông và Dương Quý Phi, cái chết ở Mã Ngôi và nỗi nhớ của nhà vua. Đây là tác phẩm văn chương, có yếu tố thần tiên, không phải ghi chép lịch sử.