Gặp gấu khi du lịch nước ngoài, quy tắc chung cho mọi loài gấu theo Cơ quan Vườn quốc gia Mỹ (U.S. National Park Service – NPS) là: không chạy, không leo cây, nói chuyện bình tĩnh cho gấu biết mình là người, đứng vững rồi lùi chậm sang một bên, cầm sẵn bình xịt hơi cay dành cho gấu. Chỉ khi gấu thật sự tấn công thì cách xử lý mới khác nhau: gấu nâu (grizzly) tấn công để phòng vệ thì nằm sấp giả chết, hai tay đan sau gáy; gấu đen thì không giả chết mà tìm chỗ trốn an toàn hoặc chống trả quyết liệt vào mặt và mõm gấu.
Đây là chỗ nhiều bài viết trên mạng nói sai, gộp hai loài làm một. Sai ở đây là sai đúng vào lúc nguy hiểm nhất, nên bài này đi theo sát hướng dẫn chính thức của NPS.
Phân biệt gấu nâu và gấu đen: đừng nhìn màu lông
Tên gọi dễ gây hiểu lầm: gấu đen ở Bắc Mỹ có thể có lông nâu, nâu vàng, thậm chí màu quế; gấu nâu có thể trông rất sẫm. NPS khuyên nhận diện bằng hình dáng, không bằng màu.
| Đặc điểm | Gấu nâu / grizzly | Gấu đen Bắc Mỹ |
|---|---|---|
| Vai | Có bướu cơ nổi rõ trên vai | Không có bướu vai; điểm cao nhất thường ở hông |
| Tai | Ngắn, tròn | Cao, nhọn hơn |
| Mặt nhìn nghiêng | Lõm giữa mắt và mũi, mặt "bẹt" | Sống mũi thẳng từ trán xuống |
| Móng vuốt chân trước | Dài, sáng màu | Ngắn, sẫm, cong |
| Nơi hay gặp | Alaska, một số vùng phía tây bắc Mỹ, Canada; nhiều nước châu Âu, châu Á cũng có gấu nâu | Rộng khắp Bắc Mỹ, kể cả rừng gần khu dân cư |
Ở nhiều vườn quốc gia như Yellowstone hay Glacier, cả hai loài cùng sống. Không chắc là loài nào thì cứ làm đúng phần quy tắc chung, và nghe theo biển báo, kiểm lâm tại chỗ.
Gặp gấu nhưng gấu chưa tấn công: làm giống nhau cho mọi loài
- Bình tĩnh. Phần lớn cuộc gặp gấu kết thúc mà không có ai bị thương. Gấu thường chỉ muốn chắc rằng mình không phải mối đe doạ.
- Cho gấu biết mình là người. Nói chuyện bằng giọng trầm, bình thường. Không la hét, không bắt chước tiếng thú.
- Đứng vững, không chạy. Gấu có thể chạy nhanh hơn người rất nhiều; chạy có thể khiến gấu đuổi theo như đuổi con mồi.
- Bế trẻ nhỏ lên ngay, giữ cả nhóm đứng sát nhau để trông lớn hơn.
- Không để gấu lấy được đồ ăn, không bỏ ba lô xuống. Gấu đã ăn được đồ của người sẽ quay lại tìm người.
- Lùi chậm, đi ngang nếu gấu đứng yên. Đi ngang giúp mình vẫn nhìn thấy gấu mà không vấp ngã.
- Không leo cây. Cả gấu nâu và gấu đen đều có thể leo cây.
- Rời khu vực hoặc đi đường vòng. Nếu không đi vòng được, chờ gấu bỏ đi, luôn chừa cho gấu một lối thoát.
- Cầm sẵn bình xịt hơi cay cho gấu, biết cách bóc chốt an toàn và xịt khi gấu lao tới gần.
Nếu gấu đứng lên bằng hai chân sau, thường là nó đang tò mò, cố nhìn và ngửi rõ hơn, chưa chắc là dấu hiệu sắp tấn công.
Khi gấu tấn công: chỗ hai loài khác nhau
| Tình huống | Gấu nâu / grizzly | Gấu đen |
|---|---|---|
| Gấu lao tới tấn công vì bất ngờ, bảo vệ con, bảo vệ thức ăn (tấn công phòng vệ) | Giả chết: giữ ba lô trên lưng, nằm sấp, hai tay đan sau gáy, dang chân để gấu khó lật người. Nằm yên tới khi gấu rời khỏi khu vực | Không giả chết. Tìm cách thoát vào chỗ an toàn (xe, nhà). Không thoát được thì chống trả, đánh, đá tập trung vào mặt và mõm gấu |
| Gấu vẫn tiếp tục tấn công dù đã nằm im | Chống trả quyết liệt, dùng bất cứ thứ gì có trong tay, nhắm vào mặt gấu | Tiếp tục chống trả |
| Gấu rình theo rồi tấn công, hoặc tấn công vào lều ban đêm | Với mọi loài: không giả chết, chống trả. Đây là dấu hiệu gấu coi người là con mồi | |
Nằm im sau khi gấu nâu rời đi một lúc cũng là lời khuyên của NPS: gấu đôi khi quanh quẩn gần đó, đứng dậy quá sớm có thể khiến nó quay lại.
Bình xịt hơi cay cho gấu
NPS khuyến khích mang bình xịt hơi cay dành riêng cho gấu (không phải bình xịt tự vệ thông thường) khi đi bộ ở vùng có gấu. Nó tạo một đám mây cay trước mặt gấu đang lao tới, giúp làm gấu đổi hướng. Mấy điều cần biết:
- Đeo ở chỗ rút ra được ngay, không nhét trong ba lô.
- Tập rút và bóc chốt an toàn trước chuyến đi (có loại bình tập không chứa hơi cay).
- Xịt khi gấu đến gần, hướng hơi thấp trước mặt gấu để đám mây phủ lên đầu nó.
- Kiểm tra quy định hàng không và nơi đến; nhiều chuyến bay không cho mang theo, thường phải mua hoặc thuê tại chỗ.
Phòng trước: không để gặp gấu bất ngờ
- Đi theo nhóm, nói chuyện, thỉnh thoảng gọi to ở khúc quanh, bụi rậm, gần suối ồn — để gấu nghe thấy và tránh đi.
- Giữ khoảng cách quy định. Ví dụ ở Yellowstone, du khách phải giữ cách gấu ít nhất 100 yard (khoảng 91 m). Dùng ống nhòm thay vì tiến lại gần.
- Cất đồ ăn đúng quy định: hộp chống gấu, tủ sắt ở khu cắm trại, treo đồ ăn theo hướng dẫn tại chỗ. Không nấu ăn trong lều.
- Không đi bộ lúc chạng vạng, ban đêm ở vùng có gấu.
- Tránh xác động vật chết; gấu có thể đang canh gần đó.
- Đọc bảng tin ở trạm kiểm lâm về các tuyến có gấu hoạt động, tuyến bị đóng.
Gấu ở châu Á và ở Việt Nam
Hướng dẫn trên là của NPS cho gấu Bắc Mỹ. Gấu ở châu Á khác loài: gấu ngựa (gấu đen châu Á), gấu chó, gấu nâu ở một số vùng. Ở Việt Nam, gấu hoang dã rất hiếm và là loài được bảo vệ; người đi rừng hầu như không gặp. Khi đi bộ ở Nhật Bản, Hàn Quốc hay các nước có gấu khác, hãy đọc cảnh báo của chính quyền địa phương và ban quản lý vườn quốc gia ở đó, vì khuyến cáo có thể khác.
Việc làm được ngay và học thêm ở đâu
- Trước chuyến đi bộ ở Mỹ, Canada: đọc trang an toàn gấu của vườn quốc gia mình tới trên nps.gov, xem video hướng dẫn tại trung tâm du khách.
- Học thuộc một câu: "Nâu thì nằm, đen thì đánh — nhưng rình mồi thì luôn đánh."
- Mua hoặc thuê bình xịt gấu tại chỗ và tập rút ra trước khi vào tuyến.
- Học sơ cứu cơ bản ở Hội Chữ thập đỏ: cầm máu, xử lý vết thương, vì cứu hộ ở vùng hoang dã có thể tới chậm.
Câu hỏi thường gặp
Gặp gấu có nên giả chết không?
Tuỳ loài và tuỳ kiểu tấn công. Theo NPS, gấu nâu hoặc grizzly tấn công để phòng vệ thì nằm sấp giả chết, tay đan sau gáy. Gấu đen thì không giả chết. Gấu rình theo hoặc tấn công vào lều ban đêm thì với mọi loài đều phải chống trả.
Làm sao phân biệt gấu nâu và gấu đen?
Đừng dựa vào màu lông vì gấu đen có thể màu nâu. Gấu nâu có bướu vai nổi rõ, tai ngắn tròn, mặt nghiêng lõm, móng vuốt dài; gấu đen không có bướu vai, tai cao nhọn hơn, sống mũi thẳng, móng ngắn.
Gặp gấu có nên chạy hay leo cây không?
Không. Gấu chạy nhanh hơn người và chạy có thể khiến gấu đuổi theo. Cả gấu nâu và gấu đen đều leo cây được. Hãy đứng vững, nói chuyện bình tĩnh và lùi chậm sang một bên.
Bình xịt hơi cay cho gấu có hiệu quả không?
NPS khuyến khích mang bình xịt hơi cay dành riêng cho gấu khi đi ở vùng có gấu, vì nó giúp làm gấu đang lao tới đổi hướng. Bình phải đeo ở chỗ rút ra được ngay và người mang phải tập dùng trước.
Phải đứng cách gấu bao xa?
Tuỳ quy định từng nơi. Ví dụ ở Vườn quốc gia Yellowstone, du khách phải cách gấu ít nhất 100 yard, khoảng 91 m. Dùng ống nhòm hoặc ống kính dài thay vì tiến lại gần.
