Lật thuyền, lật ghe trên sông, lời khuyên chung của các tổ chức cứu hộ như RNLI và Lực lượng Tuần duyên Mỹ là: nổi trước, rồi bám vào thuyền và ở lại với thuyền, đừng bỏ thuyền bơi vào bờ trừ khi bờ rất gần, nước lặng và mình chắc chắn bơi tới được. Thuyền lật vẫn nổi, là chiếc phao lớn nhất bạn có, và là thứ người cứu hộ dễ nhìn thấy nhất. Người trên bờ gọi 114 hoặc 112.
Ở Việt Nam, những chuyến đò ngang chở người và xe máy qua sông, ghe nhỏ đi thăm ruộng, thuyền thúng ra bè cá, xuồng đi chợ nổi vẫn là phương tiện hằng ngày của nhiều người. Lật thuyền thường xảy ra nhanh: một con sóng, một cú quay đầu gấp, hàng hoá dồn về một bên.
Vì sao nên ở lại với thuyền
- Thuyền nổi. Phần lớn thuyền gỗ, thuyền composite, thúng, xuồng nhựa vẫn nổi khi lật hoặc ngập nước. Bám vào nó là có chỗ tựa, không phải tự giữ mình nổi.
- Bờ xa hơn mắt thấy. Trên mặt nước, khoảng cách đánh lừa mắt. Một bờ sông "chỉ vài chục mét" có thể ngoài sức người mặc quần áo, đang hoảng, bơi ngang dòng chảy.
- Dòng chảy đẩy lệch. Bơi thẳng vào bờ trên sông thực ra là bơi chéo, quãng đường dài gấp mấy lần.
- Người cứu dễ thấy. Thân thuyền lớn, màu khác nước. Một cái đầu người giữa sông rất khó nhìn.
Ngay sau khi thuyền lật: thứ tự việc cần làm
- Nổi trước, thở lại. Như mọi lần rơi xuống nước bất ngờ: đừng vùng vẫy, ngả người ra sau, thở cho đều (khuyến cáo Float to Live của RNLI).
- Đếm người. Gọi tên nhau. Ai thiếu, báo ngay cho người trên bờ và cứu hộ.
- Tìm thuyền và bám vào. Bám mạn, bám đáy thuyền lật, bám mái chèo, can, thùng nổi ra từ thuyền.
- Nếu bị kẹt dưới thuyền lật: thường có một khoảng khí dưới lòng thuyền. Giữ bình tĩnh, lấy hơi ở khoảng khí đó, rồi lặn ngắn ra ngoài mạn thuyền, tay lần theo mạn để không lạc hướng.
- Leo lên nếu được. Thuyền nhỏ lật úp đôi khi leo lên được đáy thuyền, giúp ra khỏi nước. Không cố lật thuyền lại nếu không có kỹ năng — dễ kiệt sức.
- Ra hiệu. Vẫy tay, hét, thổi còi nếu có, giơ áo màu sáng.
Khi nào mới nên bỏ thuyền
| Tình huống | Nên làm |
|---|---|
| Bờ rất gần, nước lặng, mình bơi tốt, có áo phao | Có thể bơi vào, bơi chéo theo dòng, nhưng vẫn kéo theo một vật nổi |
| Thuyền trôi về phía đập tràn, ghềnh đá, trụ cầu, cửa xả | Rời thuyền sớm, bơi ra phía bên, tránh bị kẹp giữa thuyền và vật cản |
| Thuyền đang chìm hẳn, không còn nổi | Bám vật nổi khác: can, thùng, ván, mái chèo; nổi ngửa chờ cứu |
| Đông người, thuyền lật trên sông rộng, không có áo phao | Ở lại bám thuyền, giúp nhau bám, chờ cứu |
| Nước lạnh, gió lớn | Cố leo lên phần nổi của thuyền để ra khỏi nước; túm tụm giữ ấm |
Một lưu ý trên sông có dòng chảy: khi bám thuyền, đứng ở phía thượng lưu của thuyền (phía nước chảy tới) là điều các tài liệu an toàn chèo thuyền nhắc, để thuyền không đè mình vào đá, cọc, trụ cầu ở phía dưới.
Đò ngang chở xe máy: rủi ro riêng
Đò ngang ở nhiều vùng quê chở cả người lẫn xe máy. Khi lật:
- Buông xe ngay. Xe máy chìm nhanh, đừng cố giữ.
- Coi chừng bị xe, hàng hoá đè khi đò nghiêng. Khi thấy đò nghiêng mạnh, tránh xa phía xe dồn tới.
- Mũ bảo hiểm cài quai: nếu vướng, khó ngửa đầu, tháo được thì tháo.
Phòng trước tốt hơn: không lên đò quá tải, mặc áo phao đò cung cấp, đứng hoặc ngồi đúng chỗ người lái chỉ, không dồn về một bên khi đò cập bến. Áo phao và quy định trên tàu thuyền chở khách đã có cẩm nang khác chuyên sâu.
Mỗi loại thuyền lật một kiểu, và cách chờ cứu
| Loại | Khi lật thường thế nào | Lưu ý riêng |
|---|---|---|
| Thúng chai | Úp hoặc ngập nước nhưng vẫn nổi; nhẹ, dễ bị gió sóng đẩy đi | Bám chắc vành thúng; không để thúng trôi mất khỏi tầm tay |
| Xuồng ba lá, ghe gỗ nhỏ | Ngập nước, nổi lờ đờ, có thể lật úp | Bám mạn hoặc leo lên đáy úp; vớt mái chèo làm vật nổi phụ |
| Ghe máy, đò chở khách | Có thể chìm nhanh nếu chở nặng; máy, dầu, hàng hoá trôi ra | Rời xa chân vịt, dây neo; bám can, thùng, áo phao nổi lên |
| Kayak, thuyền SUP | Lật nhanh, nhẹ, nổi rất tốt | Học cách thoát khỏi khoang kayak và leo lại lên thuyền trước khi đi |
Chờ cứu: giữ ấm và giữ nhau
Thời gian chờ có thể dài hơn mình nghĩ, nhất là ban đêm hoặc ở đoạn sông vắng. Vài việc giúp cầm cự:
- Ra khỏi nước càng nhiều càng tốt. Leo lên phần nổi của thuyền, kể cả chỉ được nửa người. Nước lấy nhiệt cơ thể nhanh hơn không khí nhiều lần, kể cả nước sông mùa hè khi ở lâu.
- Túm tụm lại. Nhiều người bám cùng một chỗ, người yếu, trẻ em, người già ở giữa.
- Đừng tiêu sức vào việc không cần. Không bơi qua bơi lại, không la hét liên tục; gọi khi nghe thấy tiếng máy thuyền, thấy người trên bờ.
- Giữ cho nhau tỉnh táo. Nói chuyện, gọi tên nhau, nhắc nhau bám chắc.
Những sai lầm hay gặp
- Bơi đi tìm đồ đạc: điện thoại, túi xách, hàng hoá. Mọi thứ đó đều thay được.
- Thi nhau bơi vào bờ và bỏ người yếu lại. Nhóm bám thuyền cùng nhau an toàn hơn.
- Nhảy xuống từ thuyền khác để cứu. Người trên thuyền khác nên chèo tới, chìa mái chèo, ném dây, can nổi.
- Cố lật thuyền lại nhiều lần khi không có kỹ năng, đến khi kiệt sức.
Sau khi được cứu
Người được vớt lên, dù trông ổn, vẫn nên được kiểm tra y tế, nhất là người đã sặc nước, ho nhiều, mệt, lạnh run. Gọi 115 nếu có người lơ mơ, khó thở. Chi tiết ở bài Người vừa được vớt lên.
Việc làm được ngay và học thêm ở đâu
- Mặc áo phao mỗi lần xuống thuyền nhỏ, kể cả quãng ngắn. Áo phao trong khoang không cứu được ai khi thuyền lật trong vài giây.
- Để một can nhựa rỗng buộc dây trong ghe, xuồng nhà mình.
- Tập nổi và tập bám thuyền ở nơi có huấn luyện, ví dụ lớp chèo thuyền kayak, câu lạc bộ thuyền buồm thường dạy cách xử lý khi lật.
- Học sơ cứu ở lớp của Hội Chữ thập đỏ địa phương.
- Báo chính quyền khi thấy bến đò chở quá tải, không có áo phao.
Câu hỏi thường gặp
Lật thuyền nên bám thuyền hay bơi vào bờ?
Phần lớn trường hợp nên bám thuyền. Thuyền lật vẫn nổi, là chỗ tựa lớn và dễ được nhìn thấy; bờ thường xa hơn mắt thấy và dòng chảy làm quãng bơi dài hơn. Chỉ bơi vào khi bờ rất gần, nước lặng, có áo phao và chắc sức.
Bị kẹt dưới thuyền lật thì làm sao?
Giữ bình tĩnh, dưới lòng thuyền lật thường có khoảng khí để thở. Lấy hơi ở đó rồi lặn ngắn ra ngoài, tay lần theo mạn thuyền để không lạc hướng, rồi bám vào mạn ngoài.
Khi nào phải rời thuyền?
Khi thuyền đang trôi về phía đập tràn, ghềnh đá, trụ cầu, cửa xả, hoặc thuyền chìm hẳn không còn nổi. Lúc đó bơi ra phía bên, tránh bị kẹp giữa thuyền và vật cản, và bám vật nổi khác.
Đi đò ngang có cần mặc áo phao không?
Có. Đò lật thường diễn ra trong vài giây, không kịp lấy áo phao từ khoang. Mặc áo phao trước khi đò rời bến, không lên đò quá tải và đứng đúng chỗ người lái chỉ.
Lật thuyền thì gọi số nào?
Gọi 114 (cứu nạn cứu hộ) hoặc 112 (tìm kiếm cứu nạn), nói rõ đoạn sông, bến, xã. Nếu có người bị thương hoặc sặc nước nặng, gọi thêm 115. Các số này gọi miễn phí.