Lội qua suối khi đi rừng, nguyên tắc đầu tiên là: nếu nước chảy xiết, đục, đang lên, hoặc sâu quá đầu gối, hãy quay lại hoặc chờ. Suối sau mưa thường rút xuống sau vài giờ; còn một cú trượt chân giữa dòng có thể không có lần thứ hai. Khi đã quyết định lội, chọn đoạn rộng và nông, mặt hướng về phía thượng nguồn, dùng gậy làm chân thứ ba, tháo đai hông ba lô và đi từng bước chắc.
Đây là tinh thần các vườn quốc gia Mỹ (U.S. National Park Service) nhắc du khách đi bộ đường dài, và cũng là kinh nghiệm của kiểm lâm, người dân vùng núi Việt Nam: suối không bao giờ vội, chỉ có người vội.
Vì sao nước tới đầu gối đã nguy hiểm
Nước chảy đẩy vào chân với lực lớn hơn nhiều so với cảm giác khi nhìn. Nước càng sâu, càng nhanh, diện tích chân và người hứng nước càng lớn, lực đẩy tăng rất nhanh. Thêm vào đó:
- Đá suối phủ rêu rất trơn, đặt chân sai là ngã.
- Đáy không nhìn thấy khi nước đục: hố, đá nhọn, khe kẹt chân.
- Ba lô làm mất thăng bằng. Ngã với ba lô cài chặt, người có thể bị lật úp, đè xuống nước.
- Kẹt chân giữa đá trong dòng chảy là tình huống rất nguy hiểm, vì dòng nước đẩy người đổ về phía trước, đầu chúi xuống.
Nhiều vườn quốc gia khuyên cân nhắc quay lại khi nước lên quá đầu gối. Với trẻ em, người thấp, người mang nặng, ngưỡng đó còn thấp hơn.
Dấu hiệu phải quay lại hoặc chờ
| Dấu hiệu | Ý nghĩa | Quyết định |
|---|---|---|
| Nước đục ngầu, có cành cây, lá, rác trôi | Thượng nguồn đang mưa hoặc nước đang lên | Không lội, lùi lên chỗ cao |
| Tiếng nước ầm hơn lúc trước, mực nước tăng | Lũ có thể đang về | Rời xa lòng suối ngay |
| Nước sâu quá đầu gối, chảy thành sóng | Lực đẩy lớn | Tìm chỗ khác hoặc chờ nước rút |
| Ngay phía dưới là thác, ghềnh, cây đổ chắn ngang | Ngã là bị cuốn vào chỗ chết | Không lội đoạn đó |
| Trời sắp tối, đoàn đã mệt | Phán đoán kém, khó cứu nhau | Dựng chỗ nghỉ an toàn bên bờ cao, chờ sáng |
| Nước trong, nông dưới đầu gối, đáy sỏi thấy rõ | Điều kiện tương đối tốt | Có thể lội, vẫn theo đúng cách |
Lũ quét, mưa lớn trên núi và cách ứng phó đã có cẩm nang thiên tai riêng; ở đây chỉ cần nhớ: suối miền núi Việt Nam có thể lên rất nhanh sau mưa ở thượng nguồn, ngay cả khi chỗ bạn đứng trời vẫn khô.
Lội đúng cách: bảy bước
- Chọn chỗ. Đoạn suối rộng thường nông và chảy chậm hơn đoạn hẹp. Tránh chỗ ngay trên thác, ghềnh. Nhìn bờ bên kia: có lối lên được không.
- Chuẩn bị ba lô. Tháo đai hông và nới dây đai ngực để có thể bỏ ba lô ngay nếu ngã. Đồ cần giữ khô cho vào túi chống nước.
- Giữ giày. Đừng lội chân trần trên đá suối. Đi giày hoặc dép có quai hậu bám tốt.
- Dùng gậy. Gậy leo núi hoặc cành cây chắc làm chân thứ ba, cắm phía thượng nguồn.
- Mặt hướng thượng nguồn, đi ngang hoặc hơi chếch xuôi dòng, bước ngắn, dò chân trước khi dồn trọng lượng.
- Đi theo nhóm. Hai, ba người khoác tay hoặc bám vai nhau thành khối vững hơn một người. Người khoẻ nhất đứng phía thượng nguồn.
- Có người đứng sẵn ở bờ dưới với dây hoặc gậy dài, nếu đoàn có kinh nghiệm.
Nếu bị ngã và bị cuốn đi
- Bỏ ba lô nếu nó kéo người xuống.
- Nằm ngửa, chân hướng xuôi dòng, chân hơi cao gần mặt nước để đỡ va đá và không bị kẹt chân dưới đáy.
- Đừng cố đứng dậy giữa dòng xiết. Chân dễ kẹt vào khe đá. Chờ tới chỗ nước nông, chậm.
- Bơi chéo về phía bờ khi dòng chậm lại.
- Tránh cây đổ, cành cây chắn ngang dòng: nước chảy qua được nhưng người có thể bị giữ lại. Bơi ra xa từ sớm.
Người trên bờ không nhảy xuống theo; chạy xuống hạ lưu, đưa gậy, ném dây, gọi cứu hộ. Có sóng điện thoại thì gọi 114 hoặc 112.
Những cách qua suối nên tránh
- Đi trên thân cây đổ bắc ngang suối. Thân cây ướt, rêu, có thể mục hoặc lăn. Ngã từ trên cao xuống dòng chảy còn nguy hiểm hơn lội.
- Nhảy từ tảng đá này sang tảng đá khác khi đá ướt và khoảng cách xa. Một cú trượt có thể gây chấn thương đầu ngay giữa dòng.
- Buộc mình vào dây căng ngang suối. Nếu ngã, dòng nước kéo người căng dây và giữ người dưới nước. Dây qua suối chỉ dùng đúng kỹ thuật, do người được huấn luyện dựng.
- Lội đi một mình khi cả đoàn đã sang hoặc chưa sang, không ai nhìn thấy mình.
- Lội ban đêm, không thấy rõ mặt nước, đá, cành cây trôi.
Khi đoàn bị kẹt giữa hai con suối
Có lúc đoàn đã qua suối buổi sáng, chiều về thì suối đã lên, không qua được. Đây là lúc dễ đưa ra quyết định liều nhất vì ai cũng muốn về. Cách xử lý an toàn:
- Không lội. Chấp nhận về muộn hoặc ở lại qua đêm.
- Lên chỗ cao, cách xa mép suối, không dựng chỗ nghỉ trên bãi cát, bãi đá ven suối.
- Báo tin cho người nhà, cứu hộ nếu có sóng. Nói rõ vị trí và rằng đoàn đang an toàn, đang chờ nước rút.
- Giữ ấm, chia nước, đồ ăn. Đây là lý do luôn mang dư đồ ăn, áo ấm, đèn đầu.
- Chờ nước rút rõ ràng, nước trong lại, rồi mới lội theo đúng cách.
Lên kế hoạch trước khi đi
- Báo lộ trình cho người nhà: đi đâu, khi nào về, khi nào thì báo động.
- Xem dự báo thời tiết cả vùng thượng nguồn, không chỉ chỗ mình đi.
- Hỏi kiểm lâm, ban quản lý rừng, người dân về các điểm lội suối và mùa nước.
- Đi với người dẫn đường địa phương ở tuyến lạ.
- Tính thời gian dư cho việc phải chờ nước rút. Đừng đặt mình vào cảnh "phải qua suối kịp trước khi trời tối".
Chuyện lạc đường và quy tắc dừng lại – suy nghĩ – quan sát – lên kế hoạch đã có cẩm nang riêng; rắn cắn và sơ cứu khi cắm trại cũng vậy.
Việc làm được ngay và học thêm ở đâu
- Tập lội ở suối nông, nước trong trong một chuyến đi ngắn có người kinh nghiệm hướng dẫn, trước khi đi tuyến dài.
- Mang theo gậy leo núi và túi chống nước cho mọi chuyến có suối.
- Đọc trang hướng dẫn an toàn sông suối của các vườn quốc gia Mỹ trên nps.gov nếu đọc được tiếng Anh; đó là nơi công bố khuyến cáo chính thức về lội suối.
- Học sơ cứu ở lớp của Hội Chữ thập đỏ địa phương, có phần xử lý hạ thân nhiệt và người bị nước cuốn.
- Học bơi và nổi trước khi đi những tuyến nhiều suối.
Câu hỏi thường gặp
Nước suối sâu bao nhiêu thì không nên lội?
Nhiều vườn quốc gia khuyên cân nhắc quay lại khi nước lên quá đầu gối, nhất là khi nước chảy nhanh hoặc đục. Với trẻ em, người thấp, người mang nặng, ngưỡng an toàn còn thấp hơn. Nước đang lên thì không lội dù nông.
Lội suối có nên cởi giày không?
Không nên lội chân trần trên đá suối vì trơn, sắc và dễ kẹt chân. Đi giày hoặc dép có quai hậu bám tốt; muốn giữ giày chính khô thì mang thêm đôi dép lội suối.
Vì sao phải tháo đai hông ba lô khi lội suối?
Để bỏ ba lô được ngay nếu ngã. Ba lô cài chặt có thể kéo người lật úp và giữ dưới nước. Đồ quan trọng nên để trong túi chống nước.
Bị nước suối cuốn thì làm gì?
Bỏ ba lô nếu nó kéo xuống, nằm ngửa với chân hướng xuôi dòng để chân gặp đá trước. Đừng cố đứng dậy giữa dòng xiết vì dễ kẹt chân; chờ chỗ nước chậm rồi bơi chéo vào bờ.
Suối đang lên nhanh thì làm sao?
Rời lòng suối ngay, lên chỗ cao, không cố vượt qua. Nước thường rút sau vài giờ nếu ngừng mưa. Báo cho người nhà, cứu hộ nếu có sóng điện thoại và chờ ở nơi an toàn.