Người vừa được vớt lên khỏi nước: gọi 115 ngay, đặt nằm ngửa trên chỗ phẳng, kiểm tra xem có tỉnh và có thở bình thường không. Không thở hoặc chỉ thở ngáp cá: bắt đầu hồi sinh tim phổi nếu đã học, hoặc làm theo hướng dẫn của tổng đài 115 qua loa ngoài điện thoại. Thở được: đặt nằm nghiêng an toàn, giữ ấm, ở bên cạnh. Không dốc ngược, không xốc, không ấn bụng để "ra nước". Và dù người đó đã tỉnh, nói chuyện được, vẫn phải đưa đi viện.
Bài này không thay lớp sơ cứu. Nó chỉ giúp người đứng bên cạnh biết việc gì đúng, việc gì sai trong những phút chờ xe cấp cứu — những phút mà ở Việt Nam, nhiều nơi vẫn còn làm theo các mẹo truyền miệng nguy hiểm.
Vì sao người đuối nước cần không khí, không cần "ra nước"
Người đuối nước nguy kịch vì thiếu oxy: nước vào đường thở làm phổi không trao đổi khí được, và co thắt thanh quản làm nghẹt đường thở. Lượng nước vào phổi thường không nhiều tới mức có thể "đổ ra". Thứ người đó cần nhất là đường thở thông và oxy, càng sớm càng tốt.
Vì thế các tài liệu sơ cứu của Hội Chữ thập đỏ và Hội đồng Hồi sức châu Âu (ERC) đều nhấn mạnh: với người đuối nước không thở, thổi ngạt và ép tim ngay; mọi thao tác nhằm dốc nước ra chỉ làm mất thời gian và có thể làm chất trong dạ dày trào lên, tràn vào phổi.
Từng bước trong những phút đầu
- An toàn cho mình trước. Đưa người lên chỗ khô, phẳng, xa mép nước. Không ai khác phải xuống nước nữa.
- Gọi 115. Bật loa ngoài, đặt điện thoại bên cạnh. Nói: địa điểm, người đuối nước, còn thở hay không. Nhờ người khác ra đầu ngõ, đầu đường đón xe.
- Kiểm tra tỉnh. Gọi to, vỗ nhẹ vai.
- Kiểm tra thở. Nghiêng đầu ra sau, nâng cằm cho thông đường thở, nhìn ngực có phập phồng đều không trong khoảng mười giây. Thở ngáp từng cơn không phải thở bình thường.
- Không thở bình thường: bắt đầu hồi sinh tim phổi. Với người đuối nước, hướng dẫn của ERC là thổi ngạt trước vài hơi rồi xen kẽ ép tim và thổi ngạt; nếu chưa học thổi ngạt thì ép tim liên tục theo hướng dẫn của tổng đài. Làm tới khi người đó thở lại hoặc nhân viên y tế tiếp nhận.
- Thở được: đặt nằm nghiêng an toàn, để nếu nôn thì chất nôn chảy ra ngoài, không tràn vào phổi.
- Giữ ấm. Cởi bớt quần áo ướt nếu làm được, đắp chăn, áo khô, che gió.
- Theo dõi liên tục hơi thở và mức tỉnh táo cho tới khi xe tới.
Mẹo truyền miệng: cái nào sai
| Làm theo truyền miệng | Vì sao sai | Thay bằng |
|---|---|---|
| Dốc ngược người, vác lên vai chạy vòng cho "ra nước" | Mất những phút quý nhất, không tống được nước trong phổi, dễ làm trào chất nôn vào phổi, có thể gây chấn thương | Đặt nằm ngửa, kiểm tra thở, hồi sinh tim phổi nếu cần |
| Ấn mạnh bụng để ép nước ra | Làm trào chất trong dạ dày lên đường thở | Ép tim đúng vị trí trên ngực nếu không thở |
| Hơ lửa, đốt rơm cạnh người, chà xát mạnh | Nguy cơ bỏng, không giải quyết thiếu oxy | Đắp chăn, áo khô, che gió |
| Cho uống nước, uống rượu cho ấm | Người chưa tỉnh táo dễ sặc; rượu không làm ấm | Không cho ăn uống gì khi chưa được nhân viên y tế đánh giá |
| Tỉnh rồi thì cho về nhà nghỉ | Tổn thương phổi có thể nặng dần trong nhiều giờ sau | Đưa đi viện kiểm tra dù trông bình thường |
Vì sao người đã tỉnh vẫn phải đi viện
Người sặc nước có thể trông ổn sau khi được vớt lên, rồi trong những giờ sau mới xuất hiện ho kéo dài, khó thở, đau ngực, mệt lả, lơ mơ, sốt. Lý do là nước hít vào làm phổi bị kích thích, viêm, khiến trao đổi khí kém dần. Báo chí hay gọi là "đuối nước khô" hay "đuối nước muộn"; giới y khoa không dùng các tên này, nhưng hiện tượng triệu chứng hô hấp xuất hiện sau vài giờ là có thật.
Ngoài ra, người được vớt lên có thể bị hạ thân nhiệt, chấn thương cổ, đầu khi ngã, hoặc có bệnh lý gây ra tai nạn (co giật, ngất, bệnh tim). Chỉ thăm khám mới phân biệt được. Vì thế khuyến cáo chung là: ai được vớt lên từ nước, dù đã tỉnh, đều nên được đưa tới cơ sở y tế, đặc biệt nếu đã từng ngừng thở, sặc nhiều, hoặc là trẻ nhỏ.
Khi nghi chấn thương cổ
Người lao đầu xuống chỗ nước nông, ngã từ cầu, bến cao, bị sóng đập vào đáy có thể bị chấn thương cột sống cổ. Khi đó, nếu người còn thở, hạn chế xoay vặn đầu cổ, giữ đầu thẳng hàng với thân khi di chuyển. Nhưng nếu người không thở, ưu tiên vẫn là đường thở và hồi sinh tim phổi. Tổng đài 115 sẽ hướng dẫn cụ thể.
Người cứu cũng cần được chăm sóc
Người vừa lao xuống cứu, kéo người lên, ép tim liên tục nhiều phút thường run rẩy, kiệt sức, có khi chính họ cũng đã sặc nước. Hãy để người khác thay phiên ép tim mỗi vài phút nếu có người biết làm, và để người cứu được kiểm tra y tế nếu họ ho, khó thở, lạnh run. Sau sự việc, cảm giác day dứt, mất ngủ là phản ứng thường gặp; nếu kéo dài, nên tìm gặp nhân viên y tế hoặc chuyên gia tâm lý.
Những điều nên nói với nhân viên y tế
- Người đó ở dưới nước khoảng bao lâu.
- Nước ngọt hay nước mặn, nước sạch hay bẩn (ao tù, mương, giếng).
- Có ngừng thở không, đã ép tim, thổi ngạt bao lâu.
- Có bị ngã, va đập, nghi chấn thương không.
- Có uống rượu bia, có bệnh nền, đang dùng thuốc gì không.
Việc làm được ngay và học thêm ở đâu
- Đăng ký lớp sơ cấp cứu có hồi sinh tim phổi ở Hội Chữ thập đỏ tỉnh, thành nơi mình ở. Ép tim là kỹ năng phải tập trên mô hình mới làm đúng nhịp, đúng lực.
- Lưu số 115 và nhớ rằng gọi được miễn phí, kể cả máy hết tiền.
- Nói với người lớn tuổi trong nhà về chuyện dốc ngược người đuối nước — nhiều người vẫn tin đó là cách cứu.
- Đọc tài liệu phòng chống đuối nước của WHO và hướng dẫn hồi sức của ERC nếu đọc được tiếng Anh. Phòng đuối nước riêng cho trẻ nhỏ đã có cẩm nang chuyên sâu khác.
Câu hỏi thường gặp
Sơ cứu người đuối nước thế nào cho đúng?
Gọi 115, đặt người nằm ngửa trên chỗ phẳng, kiểm tra tỉnh và thở. Không thở bình thường thì hồi sinh tim phổi nếu đã học hoặc theo hướng dẫn của tổng đài; thở được thì đặt nằm nghiêng an toàn, giữ ấm và đưa đi viện.
Có nên dốc ngược người đuối nước cho ra nước không?
Không. Dốc ngược, vác chạy vòng không tống được nước trong phổi, làm mất những phút quý nhất và có thể làm chất nôn tràn vào phổi. Người đuối nước cần thông đường thở và oxy ngay.
Người đuối nước đã tỉnh có cần đi viện không?
Có. Triệu chứng như ho kéo dài, khó thở, mệt lả có thể xuất hiện sau vài giờ do phổi bị kích thích bởi nước hít vào. Người đó còn có thể bị hạ thân nhiệt hoặc chấn thương chưa lộ ra.
Đuối nước khô là gì?
Đó là tên gọi trên báo chí cho tình trạng người sặc nước trông ổn rồi vài giờ sau mới khó thở. Giới y khoa không dùng tên này, nhưng hiện tượng triệu chứng hô hấp xuất hiện muộn là có thật, nên người sặc nước nên được khám.
Chưa học sơ cứu thì có nên ép tim không?
Nếu người đuối nước không thở bình thường, làm theo hướng dẫn của tổng đài 115 qua điện thoại tốt hơn là đứng nhìn. Nhưng tốt nhất là học trước ở lớp sơ cấp cứu của Hội Chữ thập đỏ để làm đúng nhịp, đúng lực.
