Sau khi thoát nạn: cú sốc tinh thần và khi nào cần gặp chuyên gia

Sau khi thoát khỏi một vụ cháy hay tai nạn, việc mất ngủ, giật mình, nhớ lại cảnh cũ, lo âu, thấy trống rỗng trong vài ngày tới vài tuần là phản ứng bình thường của người vừa trải qua chuyện bất thường, và phần lớn sẽ dịu dần. Nên tìm tới bác sĩ, chuyên gia tâm lý khi các dấu hiệu kéo dài quá khoảng một tháng, nặng lên, làm bạn không sinh hoạt, làm việc được — hoặc ngay lập tức nếu có ý nghĩ tự làm hại mình. Và trước cả chuyện tinh thần: ai đã hít khói thì vẫn cần được khám, dù thấy khoẻ; gọi 115 nếu khó thở, lơ mơ.

Thân thể trước: hít khói vẫn phải đi khám

Người vừa thoát nạn thường chỉ nghĩ tới nhà cửa, đồ đạc, người thân, và quên mất chính mình. Ngộ độc khí CO và tổn thương đường thở do khói nóng có thể nặng lên sau vài giờ. Khuyến cáo y tế chung là người đã hít khói nên được kiểm tra ở cơ sở y tế, nhất là khi có đau đầu, buồn nôn, chóng mặt, ho, khàn tiếng, khó thở. Trẻ nhỏ, người già, phụ nữ mang thai càng cần khám sớm.

Sơ cứu ở hiện trường chỉ ở mức chờ cấp cứu: đưa ra chỗ thoáng, nới quần áo, người bất tỉnh còn thở thì đặt nằm nghiêng an toàn. Những gì hơn thế là việc của nhân viên y tế.

Những phản ứng tinh thần thường gặp

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) trong tài liệu hướng dẫn sơ cứu tâm lý của mình nhấn mạnh: phần lớn người trải qua sự kiện khủng khiếp sẽ tự hồi phục theo thời gian, đặc biệt khi họ được an toàn, được nghỉ ngơi, được kết nối với người thân và nhận được hỗ trợ thiết thực.

Mặc cảm của người sống sót

Người thoát ra trong khi người khác không thoát được thường mang một gánh nặng riêng. "Sao mình không gõ cửa nhà bên." "Sao lúc đó mình đứng yên." "Sao mình lại được sống." Cảm giác này rất phổ biến và có tên gọi riêng trong tâm lý học: mặc cảm của người sống sót.

Cần nói rõ hai điều. Thứ nhất, trong vài phút khói lửa, không ai có đủ thông tin và thời gian để làm mọi việc đúng; đánh giá lại bằng hiểu biết của hôm nay là không công bằng với chính mình của hôm ấy. Thứ hai, những cảm giác này nên được nói ra — với người thân, người cùng trải qua, hoặc chuyên gia — thay vì giữ một mình.

Những gì giúp và những gì không nên làm

Giúp được

• An toàn và ổn định trước: chỗ ở tạm, ăn uống, giấy tờ, liên lạc với người thân. Lo được những việc thực tế giúp đầu óc bớt căng.
• Ngủ, ăn, vận động nhẹ theo nếp càng sớm càng tốt.
• Ở gần người mình tin; nói chuyện khi muốn, im lặng khi muốn.
• Giới hạn việc xem lại hình ảnh, video về vụ việc trên mạng.
• Làm từng việc nhỏ: hôm nay gọi bảo hiểm, mai làm lại giấy tờ.

Không nên

• Dùng rượu bia, thuốc ngủ tự mua để quên. Chúng làm giấc ngủ kém đi và che lấp dấu hiệu cần giúp đỡ.
• Ép người khác kể lại chi tiết khi họ chưa muốn. WHO và các hướng dẫn chuyên môn không khuyến khích buổi "kể lại bắt buộc" ngay sau biến cố cho mọi người; hãy để họ chủ động.
• Nói "thôi quên đi", "may mà còn sống, khóc gì". Những câu ấy, dù có ý tốt, khiến người nghe thấy cảm xúc của mình là sai.

Sơ cứu tâm lý: người thân, hàng xóm làm được gì

Tài liệu sơ cứu tâm lý của WHO dành cho người hỗ trợ ở hiện trường tóm gọn trong ba việc: quan sát — ai đang cần gì, ai có dấu hiệu nguy hiểm; lắng nghe — hỏi người đó cần gì, nghe mà không ép; kết nối — giúp họ tìm tới thông tin, dịch vụ, người thân. Không cần là chuyên gia. Một cốc nước, một chỗ ngồi yên, giúp gọi điện cho người nhà đã là hỗ trợ.

Trẻ em phản ứng khác người lớn

Trẻ không phải lúc nào cũng nói ra bằng lời. Sau biến cố, trẻ có thể:

• Bám cha mẹ hơn, sợ ngủ một mình, sợ bóng tối.
• Quay lại những thói quen của tuổi nhỏ hơn: đái dầm, mút tay, nói ngọng.
• Vẽ, chơi lặp đi lặp lại cảnh cháy, cảnh xe cứu hoả.
• Cáu gắt, khó tập trung ở lớp, đau bụng, đau đầu không rõ lý do.

Cha mẹ giúp con bằng cách giữ nếp sinh hoạt quen thuộc, trả lời câu hỏi ngắn gọn và thật, nói rõ hiện giờ con an toàn, và để con thể hiện cảm xúc qua tranh vẽ, kể chuyện. Nếu các dấu hiệu kéo dài hoặc nặng lên, đưa con đi khám ở cơ sở có chuyên khoa tâm lý nhi.

Khi nào cần gặp chuyên gia

• Ngay lập tức: có ý nghĩ tự làm hại mình hoặc người khác; không ăn, không ngủ được nhiều ngày; lú lẫn, mất định hướng. Gọi 115 hoặc tới khoa cấp cứu gần nhất.
• Sau khoảng bốn tuần mà các dấu hiệu như hồi tưởng, ác mộng, né tránh, luôn căng thẳng, tê liệt cảm xúc vẫn còn rõ hoặc nặng lên. Khi đó có thể là rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD) hoặc trầm cảm, và cả hai đều điều trị được.
• Bất cứ lúc nào bạn thấy mình không xoay xở nổi công việc, gia đình, hoặc phải dựa vào rượu, thuốc để qua ngày.

Có thể bắt đầu từ bác sĩ gia đình, bác sĩ đa khoa, hoặc khoa tâm thần, tâm lý ở các bệnh viện tuyến tỉnh, thành phố. Đi khám vì tinh thần không có gì đáng xấu hổ — cũng như đi khám vì ho sau khi hít khói.

Việc làm được ngay và tìm hiểu thêm ở đâu

• Nếu bạn hoặc người thân vừa qua một vụ cháy: đi khám nếu đã hít khói, rồi viết ra ba việc thực tế cần làm trong tuần này.
• Nếu bạn là hàng xóm, đồng nghiệp: hỏi "mình giúp được gì", rồi giúp đúng việc đó.
• Đọc tài liệu "Sơ cứu tâm lý: hướng dẫn cho nhân viên thực địa" của WHO (có bản tiếng Anh miễn phí, một số tổ chức đã dịch tiếng Việt).
• Hỏi Hội Chữ thập đỏ địa phương về các lớp sơ cứu, trong đó có nội dung hỗ trợ tâm lý ban đầu.