Chiều 15/4/1989, ở sân Hillsborough (Sheffield, Anh), hàng nghìn cổ động viên Liverpool bị dồn vào hai ô khán đài đứng đã chật kín, bị kẹp giữa dòng người phía sau và hàng rào thép phía trước, khiến 97 người thiệt mạng. Hàng rào dựng lên để ngăn khán giả tràn xuống sân đã biến khán đài thành cái bẫy. Sau báo cáo của thẩm phán Taylor, bóng đá Anh dỡ bỏ hàng rào và chuyển các giải đấu hàng đầu sang sân toàn ghế ngồi; một cuộc điều tra kéo dài hơn hai mươi năm cuối cùng xác nhận các cổ động viên không có lỗi.
Khán đài đứng và những chiếc lồng
Bóng đá Anh thập niên 1980 vẫn dùng nhiều khán đài đứng: những bậc bê tông dốc, người xem đứng sát nhau, chia thành các ô (gọi là "pen") bằng hàng rào bên hông. Sau nhiều năm bạo lực cổ động viên, phần lớn các sân dựng hàng rào thép cao ở phía trước khán đài, sát mép sân, để chặn người tràn xuống. Mỗi ô chỉ có cửa nhỏ ở hàng rào trước, thường đóng.
Hôm đó là trận bán kết Cúp FA giữa Liverpool và Nottingham Forest, tổ chức ở sân trung lập Hillsborough. Cổ động viên Liverpool được xếp vào đầu khán đài Leppings Lane — phía nhỏ hơn, với rất ít cửa soát vé so với số người.
Diễn biến: một cánh cổng và một đường hầm
Gần giờ bóng lăn lúc 3 giờ chiều, hàng nghìn người còn ùn bên ngoài các cửa soát vé quay chậm chạp. Đám đông ngoài cổng ép nhau ngày càng nguy hiểm. Khoảng 2 giờ 52, để giải toả bên ngoài, lực lượng điều hành cho mở một cổng lớn (cổng C). Khoảng hai nghìn người đi vào.
Ngay trước mặt họ là một đường hầm dẫn thẳng vào hai ô giữa, ô 3 và ô 4 — vốn đã đầy. Không ai đứng ở đầu đường hầm hướng dòng người sang các ô bên còn trống. Người phía sau không nhìn thấy gì ở phía trước, cứ đi vào. Người phía trước bị ép vào hàng rào thép, không còn chỗ lùi, không thở được. Một thanh chắn trong khán đài gãy dưới sức ép.
Trận đấu dừng lúc 3 giờ 06. Cổ động viên trèo qua hàng rào, được kéo lên khán đài tầng trên, dùng tấm biển quảng cáo làm cáng. Nhiều người đã không thể cứu.
Ban đầu nạn nhân được thống kê là 94 người. Những người bị thương nặng mất sau đó; người thứ 97, Andrew Devine, qua đời năm 2021 và được toà xác định là nạn nhân của thảm hoạ.
Ba mươi năm đi tìm sự thật
| Năm | Mốc |
|---|---|
| 1989–1990 | Báo cáo của thẩm phán Peter Taylor: nguyên nhân chính là sự thất bại trong kiểm soát đám đông của lực lượng cảnh sát, không phải cổ động viên |
| 1991 | Phiên thẩm tra đầu tiên kết luận "tai nạn", bị các gia đình phản đối |
| 2012 | Hội đồng Độc lập Hillsborough công bố tài liệu cho thấy nhiều lời khai bị sửa và cổ động viên bị đổ lỗi sai |
| 2016 | Phiên thẩm tra mới kết luận các nạn nhân bị giết hại trái pháp luật và hành vi của cổ động viên không góp phần gây ra thảm hoạ |
Một số tờ báo năm 1989 đăng những cáo buộc sai sự thật về cổ động viên Liverpool. Ký ức ấy vẫn còn đau ở thành phố này. Các phiên toà hình sự sau đó với những người có trách nhiệm không dẫn tới bản án nào về cái chết của các nạn nhân.
Những gì đã thay đổi
Hàng rào được dỡ bỏ
Báo cáo Taylor chỉ ra điều tưởng như hiển nhiên: một chỗ đông người không bao giờ được thiếu lối thoát về phía trước. Hàng rào thép dọc mép sân bị dỡ ở các sân Anh. Quy định mới tính sức chứa của từng khu khán đài dựa trên số lối ra, độ rộng cầu thang, chứ không chỉ diện tích.
Sân toàn ghế ngồi
Các giải hàng đầu Anh và Scotland chuyển sang sân toàn ghế ngồi trong thập niên 1990. Ghế ngồi giới hạn số người trên mỗi mét vuông, nên không thể dồn ép như khán đài đứng. Những năm gần đây, một số sân được phép thử lại "khán đài đứng an toàn" với hàng lan can riêng từng hàng ghế, nhưng chịu kiểm soát rất chặt.
Quản lý đám đông thành một nghề
Từ Hillsborough, việc quản lý đám đông được nghiên cứu như một khoa học: đếm người vào từng khu theo thời gian thực, bố trí người hướng dẫn ở đầu mỗi lối vào, đóng một khu đã đầy thay vì để tự giãn. Những nguyên tắc này nay được áp dụng ở sân vận động, lễ hội âm nhạc và các sự kiện lớn khắp thế giới.
Đi xem bóng đá, ca nhạc: điều bạn có thể tự làm
Chuyện đám đông chuyển động ra sao, bao nhiêu người trên một mét vuông là nguy hiểm, đã có những bài riêng ở các cẩm nang về đám đông. Ở đây là mấy việc gắn với bài học của Hillsborough:
- Tới sớm. Ùn tắc chết người ở Hillsborough bắt đầu từ hàng người tới sát giờ ở cửa soát vé.
- Khi đã vào, nhìn xem phía trước mình có lối ra không. Khu nào có hàng rào kín mà không có cửa ra phía trước, đừng đứng sát rào.
- Đừng tiến vào khu đã đầy chỉ vì phía trước "chắc còn chỗ". Người ở cuối không thấy được người ở đầu đang bị ép.
- Thấy khó thở, bị ép mà không cử động được tay: đó là dấu hiệu nguy hiểm thật. Tìm cách đi chéo ra mép đám đông, giữ hai tay trước ngực để có khoảng thở.
- Thấy ai đó ngã, la lớn để những người xung quanh dừng lại và cùng kéo người đó đứng dậy.
- Đi cùng trẻ em ở sự kiện đông: tránh khu đứng sát nhau, hẹn trước điểm gặp nếu lạc. Gặp người bị thương, gọi 115.
Tưởng niệm
Ở sân Anfield của Liverpool có đài tưởng niệm Hillsborough khắc tên 97 người, và ngọn lửa vĩnh cửu. Tại Sheffield, gần sân Hillsborough cũng có đài tưởng niệm. Câu "You'll Never Walk Alone" — bài hát của cổ động viên Liverpool — gắn liền với lễ tưởng niệm hằng năm vào ngày 15/4.
Ai muốn đọc thêm có thể tìm báo cáo của Hội đồng Độc lập Hillsborough năm 2012, được công bố trực tuyến, và báo cáo cuối cùng của thẩm phán Taylor năm 1990 về an toàn sân vận động.
Câu hỏi thường gặp
Thảm hoạ Hillsborough là gì?
Đó là vụ dồn ép đám đông ngày 15/4/1989 tại sân Hillsborough ở Sheffield, Anh, trong trận bán kết Cúp FA giữa Liverpool và Nottingham Forest. Cổ động viên bị dồn vào hai ô khán đài đã đầy, bị ép vào hàng rào thép, và 97 người thiệt mạng.
Ai chịu trách nhiệm cho thảm hoạ Hillsborough?
Báo cáo Taylor năm 1990 xác định nguyên nhân chính là thất bại trong kiểm soát đám đông của cảnh sát. Phiên thẩm tra năm 2016 kết luận các nạn nhân bị giết hại trái pháp luật và cổ động viên không có lỗi, bác bỏ những cáo buộc sai sự thật lan truyền từ năm 1989.
Vì sao hàng rào trước khán đài lại nguy hiểm?
Hàng rào chặn mất lối thoát phía trước. Khi người phía sau tiếp tục vào, người phía trước bị ép vào rào mà không lùi được. Sau Hillsborough, hàng rào dọc mép sân bị dỡ bỏ ở các sân bóng Anh.
Vì sao sân bóng Anh chuyển sang toàn ghế ngồi?
Báo cáo Taylor khuyến nghị các giải hàng đầu dùng sân toàn ghế ngồi, vì ghế giới hạn số người trên mỗi mét vuông và chia khán đài thành chỗ cố định. Việc này giúp không thể dồn quá nhiều người vào một khu như khán đài đứng.
Đi xem sự kiện đông người cần chú ý gì?
Tới sớm, không đứng sát rào chắn kín, không chen vào khu đã đầy, chú ý dấu hiệu bị ép khó thở để rời ra mép đám đông. Đi cùng trẻ nhỏ thì hẹn điểm gặp trước. Gặp người bị thương thì gọi 115.
